Tutuklamaya İtiraz Nasıl Yapılır, Süresi Kaç Gün?

Tutuklama kararına gerçekten itiraz edilebilir mi?

Evet. CMK m. 101/5 kısa ve nettir: bu madde ile 100. madde gereğince verilen kararlara itiraz edilebilir. Yani hem tutuklama kararının kendisine hem de tutuklama nedenlerine dayanan kararlara karşı bu yol açıktır.

Genel kural ise CMK m. 267'dedir: hâkim kararları ile kanunun gösterdiği hâllerde mahkeme kararlarına karşı itiraz yoluna gidilebilir. Tutuklama kararını soruşturma aşamasında sulh ceza hâkimi, kovuşturma aşamasında mahkeme verir. Her iki hâlde de itiraz mümkündür.

İtiraz sadece "tutuklandı" kararına karşı değildir. CMK m. 104/2, tutukluluğun devamına veya salıverilmeye ilişkin kararlara karşı da itiraz edilebileceğini söyler. Tahliye talebiniz reddedildiğinde de aynı yol kullanılır.

İtiraz süresi kaç gün?

CMK m. 268/1, kanunun ayrıca hüküm koymadığı hâllerde süreyi iki hafta olarak belirler. Sürenin başlangıcı kararın verildiği tarih değil, ilgililerin kararı öğrendiği gündür. Tutuklama kararının içeriği zaten sorgu sırasında kişiye sözlü olarak bildirilir ve bir örneği yazılı hâlde kendisine verilir (CMK m. 101/2). Uygulamada başlangıç anı çoğunlukla budur.

Süre kaçırılırsa itiraz yolu o karar bakımından kapanır. Ama dosya kapanmaz; aşağıdaki "süreyi kaçırdım" başlığında bunu ayrıca anlatıyoruz.

Dilekçe nereye verilir?

Burada en sık yapılan hata şudur: dilekçe, itirazı inceleyecek mahkemeye değil, kararı veren hâkimliğe verilir. CMK m. 268/1 bunu açıkça yazar. İsterseniz yazılı dilekçe verirsiniz, isterseniz zabıt kâtibine beyanda bulunursunuz; beyan tutanağa geçirilir ve hâkim tarafından onaylanır. Aynı fıkra, tutuklu kişiler bakımından ayrı bir usul öngören 263. madde hükmünü de saklı tutar.

Dilekçe verildikten sonra dosya iki yoldan birine girer (CMK m. 268/2):

1. Kararı veren hâkim itirazı yerinde görürse

   Kararını kendisi düzeltir. Dosya başka bir yere gitmez. Bu ihtimal az bilinir ama vardır; dilekçenin kararı veren hâkime yazılmasının bir sebebi de budur.

2. Yerinde görmezse

   Dosyayı en çok üç gün içinde itirazı incelemeye yetkili mercie gönderir. Bu üç günlük süre kanunda yazılıdır ve dosyanın beklemesini önlemek içindir.

İtirazı kim inceler?

Mercii belirleyen kural CMK m. 268/3'tedir ve kararı hangi makamın verdiğine göre değişir:

• Sulh ceza hâkimliğinin tutuklama ve adli kontrole ilişkin kararları: itirazı, yargı çevresinde bulunduğu asliye ceza mahkemesi hâkimi inceler. Sulh ceza hâkimliği işleri zaten asliye ceza hâkimi tarafından görülüyorsa inceleme yetkisi ağır ceza mahkemesi başkanına geçer.
• Asliye ceza mahkemesi hâkiminin kararları: itirazı, yargı çevresinde bulundukları ağır ceza mahkemesi inceler.
• Ağır ceza mahkemesinin veya başkanının kararları: o yerde birden çok daire varsa numara olarak kendisini izleyen daire, son numaralı daire söz konusuysa birinci daire inceler; tek daire varsa en yakın ağır ceza mahkemesi bakar.

Bu ayrım küçük bir ayrıntı gibi görünür ama dosyanın nereye gideceğini ve ne kadar sürede sonuçlanacağını doğrudan etkiler.

Dilekçede ne yazmalı?

İtiraz dilekçesinin çekirdeği, tutuklama kararının kanunda aranan gerekçeyi taşıyıp taşımadığıdır. CMK m. 101/2, tutuklamaya, tutukluluğun devamına veya tahliye isteminin reddine ilişkin kararlarda dört hususun somut olgularla gerekçelendirilerek açıkça gösterilmesini şart koşar:

• Kuvvetli suç şüphesi. Bu şüphenin somut delillere dayanması gerekir (CMK m. 100/1). Dosyada hangi delil, hangi tarihte, neye dayanıyor?
• Tutuklama nedeninin varlığı. CMK m. 100/2 iki başlık sayar: kaçma veya saklanma şüphesini uyandıran somut olgular; delilleri yok etme, gizleme, değiştirme ya da tanık, mağdur veya başkaları üzerinde baskı kurma girişimi. "Kaçma şüphesi vardır" cümlesi tek başına bir olgu değildir.
• Ölçülülük. Tedbirin işin önemi ve beklenen ceza ile ölçülü olması gerekir. Ölçüsüzse tutuklama kararı verilemez.
• Adli kontrolün yetersiz kalacağı. Bu, kanuna 2021'de eklenen bir şarttır. Hâkim, neden yurt dışına çıkış yasağı, imza yükümlülüğü veya konutu terk etmeme gibi bir tedbirin yetmeyeceğini yazmak zorundadır.

Dilekçe bu dört başlığı sırayla ele alıp her biri için dosyadaki somut karşılığı göstermelidir. Ayrıca CMK m. 100/4 uyarınca, sadece adli para cezasını gerektiren suçlarda veya vücut dokunulmazlığına karşı kasten işlenenler hariç olmak üzere hapis cezasının üst sınırı iki yıldan fazla olmayan suçlarda tutuklama kararı verilemez. Dosyanız bu kapsamdaysa bu tek başına güçlü bir itiraz sebebidir. Konunun bütününü tutuklama ve itiraz sayfamızda topluca ele aldık.

Duruşma yapılır mı, dinlenir miyim?

CMK m. 271/1: kanunda yazılı olan hâller saklı kalmak üzere, itiraz hakkında duruşma yapılmaksızın karar verilir. Merci gerekli görürse önce Cumhuriyet savcısını, sonra müdafi veya vekili dinler; ancak bu bir zorunluluk değil, takdirdir.

Pratik sonucu şudur: çoğu dosyada itiraz, dosya üzerinden karara bağlanır. Ne tutuklu kişi merciin huzuruna getirilir ne de duruşma açılır. Merciin göreceği tek şey, dosyadaki belgeler ile sizin dilekçenizdir. Söylemek istediğiniz her şeyin dilekçede yazılı olması bu yüzden önemlidir. Aynı maddenin üçüncü fıkrası, kararın mümkün olan en kısa sürede verileceğini söyler; kanun burada belirli bir gün sayısı koymaz.

Karar çıktıktan sonra ne olur?

CMK m. 271/2'ye göre itiraz yerinde görülürse merci, aynı zamanda itiraz konusu hakkında da karar verir. Yani sadece "kararı kaldırdım" demez; tahliyeye veya adli kontrole ilişkin kararı da kendisi kurar.

Reddedilirse durum farklıdır. CMK m. 271/4: merciin itiraz üzerine verdiği kararlar kesindir. Aynı karara karşı üst bir mercie tekrar itiraz edemezsiniz. Bunun tek istisnası aynı fıkrada yazılıdır: ilk defa merci tarafından verilen tutuklama kararlarına karşı itiraz yoluna gidilebilir. Örneğin tahliye kararına yapılan itiraz üzerine merci ilk kez tutuklama kararı verirse, o karar itiraza açıktır.

Süreyi kaçırdım, artık bir şey yapılamaz mı?

Yapılabilir. İtiraz süresinin geçmesi dosyayı kilitlemez, çünkü kanun tutukluluğu sürekli denetim altında tutar:

• Her aşamada tahliye talebi. CMK m. 104/1: soruşturma ve kovuşturma evrelerinin her aşamasında şüpheli veya sanık salıverilmesini isteyebilir. Bu talep reddedilirse red kararına karşı yeniden itiraz yolu açılır.
• Otuzar günlük zorunlu inceleme. CMK m. 108/1: soruşturma evresinde, en geç otuzar günlük süreler itibarıyla tutukluluğun devam edip etmeyeceği, savcının istemi üzerine sulh ceza hâkimi tarafından, şüpheli veya müdafii dinlenerek karara bağlanır. İkinci fıkra, bu incelemenin şüpheli tarafından da istenebileceğini söyler.
• Duruşmalarda re'sen değerlendirme. Kovuşturma aşamasında mahkeme, tutukluluğun devamının gerekip gerekmediğine her oturumda veya koşullar gerektirdiğinde oturumlar arasında da kendiliğinden karar verir (CMK m. 108/3).

Yani ilk itiraz reddedilse bile dosyada yeni bir gelişme olduğunda, delil durumu değiştiğinde veya zaman geçtikçe tutukluluğun ölçüsüz hâle geldiği savunulabildiğinde yeniden talep edilebilir.

Tutuklama yerine adli kontrol istenebilir mi?

Evet ve itiraz dilekçelerinin çoğunda asıl talep budur. CMK m. 109/1, 100. maddedeki tutuklama sebepleri bulunsa dahi kişinin tutuklanması yerine adli kontrol altına alınmasına karar verilebileceğini söyler. Kanunda tutuklama yasağı öngörülen hâllerde de adli kontrol hükümleri uygulanabilir.

CMK m. 109/3 yükümlülükleri sayar: yurt dışına çıkamamak, belirlenen yerlere düzenli başvurmak, taşıt kullanamamak, güvence bedeli yatırmak, silah bulunduramamak, konutu terk etmemek, belirli bir yerleşim bölgesini terk etmemek ve diğerleri. Bunlardan biri veya birkaçı birlikte uygulanabilir.

İtirazın kuruluşu açısından önemli olan nokta şudur: tutuklama kararı zaten adli kontrolün neden yetersiz kalacağını göstermek zorundadır (CMK m. 101/1). Karar bunu somut olgularla açıklamıyorsa, itiraz dilekçesinin en güçlü dayanağı burasıdır. Hangi yükümlülüğün somut olayda yeterli olacağını gerekçeleriyle önermek, soyut bir tahliye talebinden daha etkilidir. Ayrıntılar için adli kontrol avukatı sayfamıza bakabilirsiniz.

Sık sorulan sorular