Evimde Arama Yapıldı: Hukuka Uygun muydu?

Evimde arama yapılabilmesi için ne gerekiyordu?

Konut dokunulmazlığı anayasal bir güvencedir. Anayasa m. 21, usulüne göre verilmiş hâkim kararı olmadıkça, gecikmesinde sakınca bulunan hâllerde de kanunla yetkili kılınmış merciin yazılı emri bulunmadıkça kimsenin konutuna girilemeyeceğini, arama yapılamayacağını ve buradaki eşyaya el konulamayacağını söyler.

Ceza Muhakemesi Kanunu bu güvenceyi iki ayrı maddeyle somutlaştırır. CMK m. 116: yakalanabileceği veya suç delillerinin elde edilebileceği hususunda makul şüphe varsa şüphelinin veya sanığın üstü, eşyası, konutu, işyeri veya ona ait diğer yerler aranabilir. CMK m. 117 ise şüpheli olmayan üçüncü kişilerin yerlerini düzenler: bir başkasının konutunda arama yapılabilmesi, aranan kişinin veya delillerin orada bulunduğunun kabul edilmesine olanak sağlayan olayların varlığına bağlıdır.

Buradaki "makul şüphe" ölçütü havada kalan bir ifade değildir. Adlî ve Önleme Aramaları Yönetmeliği m. 6, makul şüpheyi "hayatın akışına göre somut olaylar karşısında genellikle duyulan şüphe" olarak tanımlar ve şunu ekler: ihbar veya şikâyeti destekleyen emarelerin var olması gerekir, şüphenin somut olgulara dayanması şarttır, arama sonunda belirli bir şeyin bulunacağını öngörmeyi gerektiren somut olgular mevcut olmalıdır. İsimsiz bir ihbar, tek başına, konutunuzun aranmasını haklı kılan bir gerekçe değildir. Dosyada o ihbarı destekleyen başka bir emare aranır.

Kararı kim vermiş? Kâğıdın üstündeki imza belirleyicidir

Aramadan sonra sorulacak ilk soru şudur: elinizde hâkim kararı mı, savcı emri mi, yoksa kolluk amirinin emri mi var? CMK m. 119/1 üç ayrı yetki basamağı kurar ve konut bakımından bunlardan birini kapatır:

• Hâkim kararı — kuraldır ve her yer için geçerlidir.
• Cumhuriyet savcısının yazılı emri — yalnızca gecikmesinde sakınca bulunan hâllerde. Konut, işyeri ve kamuya açık olmayan kapalı alanlarda hâkim kararı yoksa aranan budur.
• Kolluk amirinin yazılı emri — savcıya ulaşılamayan hâllerde, ancak konut, işyeri ve kamuya açık olmayan kapalı alanlar dışındaki aramalar için. Bu emirle yapılan aramanın sonucu Cumhuriyet Başsavcılığına derhâl bildirilir.

Pratik sonuç nettir: evinizde yalnızca kolluk amirinin yazılı emrine dayanılarak arama yapıldıysa, bu tek başına ciddi bir hukuka aykırılık iddiasıdır. Kanun bu ihtimali konut bakımından açıkça dışlamıştır.

Arama kararında neler yazılı olmalı?

CMK m. 119/2, karar veya emirde üç hususun açıkça gösterilmesini şart koşar:

Bu üç unsurun her biri savunmada ayrı bir kontrol noktasıdır. Kararda yazan adres ile aranan adres aynı mı? Karar, gerçekten sizin oturduğunuz bağımsız bölüm için mi verilmiş, yoksa binanın tamamı için genel bir ifade mi kullanılmış? Karardaki süre arama tarihini kapsıyor mu? Yönetmelik m. 31 buna bir şey daha ekler: her arama kararı, aksine bir hüküm içermiyorsa yalnızca bir kez arama yapma yetkisi verir. Aynı kararla ikinci kez gelinmesi tartışılacak bir konudur.

Gece araması yapılabilir mi?

CMK m. 118/1 açıktır: konutta, işyerinde veya diğer kapalı yerlerde gece vaktinde arama yapılamaz. "Gece vakti" keyfî bir tanım değildir; TCK m. 6/1-e bunu "güneşin batmasından bir saat sonra başlayan ve doğmasından bir saat evvele kadar devam eden zaman süresi" olarak tanımlar. Yani tarihe ve mevsime göre değişen, hesaplanabilir bir aralıktır.

Kural mutlak değildir. m. 118/2, üç hâlde gece yasağının uygulanmayacağını söyler: suçüstü hâli, gecikmesinde sakınca bulunan hâller ve yakalanmış ya da gözaltına alınmış olup firar eden kişi veya tutuklu ya da hükümlünün tekrar yakalanması amacıyla yapılan aramalar. Yönetmelik m. 31 buna geceleyin herkesin girip çıkabileceği umuma açık istirahat ve eğlence yerlerini de ekler — ancak bu, konutunuz için geçerli bir istisna değildir.

Buradaki asıl tartışma "gecikmesinde sakınca" kavramında düğümlenir. Bu, dosyada gerekçesi gösterilmesi gereken bir durumdur; her gece aramasını otomatik olarak meşrulaştıran bir sihirli kelime değildir. Aramanın saati tutanakta yazılıdır. Güneşin o gün battığı saati tespit etmek ve tutanaktaki saatle karşılaştırmak, savunmanın ilk yaptığı işlerdendir.

Aramada kimler bulunmalıydı: iki tanık ve avukatınız

CMK m. 119/4 çoğu zaman gözden kaçan bir güvence getirir: Cumhuriyet savcısı hazır olmaksızın konut, işyeri veya diğer kapalı yerlerde arama yapabilmek için o yer ihtiyar heyetinden veya komşulardan iki kişi bulundurulur. Bu bir tavsiye değil, kanunun aradığı bir usul şartıdır. Savcı olay yerinde değilse ve tutanakta iki tanığın imzası yoksa, arama bu yönüyle sorgulanır.

CMK m. 120 ise kimlerin hazır bulunabileceğini düzenler. Aranacak yerin sahibi veya eşyanın zilyedi aramada hazır bulunabilir; kendisi yoksa temsilcisi, ayırt etme gücüne sahip hısımlarından biri, birlikte oturduğu bir kişi veya komşusu bulundurulur. Maddenin üçüncü fıkrası tek cümledir ama önemlidir: "Kişinin avukatının aramada hazır bulunmasına engel olunamaz." Kapı çalındığında avukatınızı arama hakkınız vardır; avukatın geldiği ve içeri alınmadığı bir durum tutanağa geçirilmelidir.

Tutanakta neye bakmalısınız?

Arama tutanağı, aylar sonra duruşmada tartışılacak olan tek yazılı kayıttır. Yönetmelik m. 11 tutanakta bulunması gereken hususları sayar. Aşağıdaki başlıkları kendi belgenizde tek tek arayın:

CMK m. 121/1 ayrıca şunu söyler: istemeniz hâlinde size aramanın hangi maddeye göre yapıldığını ve fiilin niteliğini belirten bir belge, elkonulan eşyanın listesini içeren bir defter ve şüpheyi haklı kılan bir şey elde edilmemişse bunu belirten bir belge verilir. Bu son belge çoğu kişinin istemediği ama en çok işe yarayan kâğıttır. m. 121/2 uyarınca bu belgelerde sizin elkonulan eşyanın mülkiyetine ilişkin görüş ve iddialarınıza da yer verilir.

Arama sırasında ve hemen sonrasında ne yapmalısınız?

Arama hukuka aykırıysa sonuç ne olur?

Türk hukukunda hukuka aykırı aramanın sonucu, elde edilen delilin akıbetiyle ilgilidir. Anayasa m. 38: "Kanuna aykırı olarak elde edilmiş bulgular, delil olarak kabul edilemez." CMK m. 217/2 aynı yönde: yüklenen suç, ancak hukuka uygun bir şekilde elde edilmiş her türlü delille ispat edilebilir. Duruşmada ortaya konulması istenen delil kanuna aykırı olarak elde edilmişse CMK m. 206/2-a uyarınca reddolunur; mahkûmiyet hükmünün gerekçesinde hukuka aykırı yöntemlerle elde edilen deliller m. 230/1-b uyarınca ayrıca ve açıkça gösterilir. Hükmün hukuka aykırı yöntemlerle elde edilen delile dayanması ise CMK m. 289/1-i kapsamında hukuka kesin aykırılık hâlidir.

Bunun yanında iki yol daha vardır. CMK m. 141/1-i, hakkındaki arama kararı ölçüsüz bir şekilde gerçekleştirilen kişilere maddî ve manevî her türlü zararını Devletten isteme hakkı tanır; aynı maddenin (j) bendi, koşulları oluşmadığı hâlde eşyasına elkonulan veya eşyası zamanında geri verilmeyen kişiler için de aynı imkânı düzenler. Ceza yönünden ise TCK m. 120, hukuka aykırı olarak bir kimsenin üstünü veya eşyasını arayan kamu görevlisi için üç aydan bir yıla kadar hapis cezası öngörür.

Bu sonuçların hiçbiri kendiliğinden doğmaz. Hukuka aykırılığın dosyada zamanında, somut olarak ve belgeye dayanarak ileri sürülmesi gerekir. Bunun nasıl yapıldığını hukuka aykırı delil ve dosyadan çıkarılması yazısında ayrıntılı anlattık.

Sık sorulan sorular