Soruşturma Ne Kadar Sürer?

Kanunda soruşturma için bir süre sınırı var mı

Soruşturma evresi, savcılık aşamasıdır. Bu aşamada henüz "sanık" değil şüpheli sıfatındasınızdır ve ortada açılmış bir dava yoktur. Kanun bu evrenin başlangıcına bir emir koyar: savcı ihbarı ya da suç izlenimini öğrenir öğrenmez hemen araştırmaya başlar (CMK m. 160/1). Ama bitişine gün sayısı vermez.

Bunun sebebi, dosyaların birbirine hiç benzememesidir. Tek tanığın olduğu bir hakaret dosyası ile onlarca hesap hareketinin incelendiği bir dolandırıcılık dosyası aynı takvime sığmaz. Savcının yükümlülüğü de sadece "suçu bulmak" değildir; kanun, şüphelinin lehine ve aleyhine olan delilleri birlikte toplamayı ve şüphelinin haklarını korumayı savcıya görev olarak yükler (m. 160/2). Lehe delil toplamak da zaman alır; bu, aslında sizin yararınıza işleyen bir gecikmedir.

Uygulamada bir dosyayı en çok uzatan şeyler bellidir: adli tıp veya hastane raporunun beklenmesi, dijital materyal incelemesi, banka ve iletişim kayıtlarının gelmesi, başka ildeki tanığın talimatla dinlenmesi ve soruşturması izne bağlı işlerde iznin beklenmesi.

Soruşturma nasıl biter — iki ihtimal var

Belirsizliği azaltmanın en iyi yolu, yolun sonunda ne olduğunu bilmektir. Soruşturmanın sonu ikiye ayrılır ve üçüncü bir kapı yoktur.

Takipsizlik bir güvence de sağlar: karardan sonra, yeterli şüphe oluşturacak yeni delil elde edilmedikçe ve bu konuda sulh ceza hâkimliğince karar verilmedikçe aynı fiilden dolayı yeniden kamu davası açılamaz (m. 172/2).

Makul süre ilkesi ne demek

Makul süre, kanunda "şu kadar ay" diye tanımlanan bir rakam değildir. Kişinin hakkındaki suçlamanın belirsizlik içinde sürüncemede bırakılmamasını ifade eden bir ölçüttür. Anayasa, herkesin davasının makul sürede sonuçlandırılmasını isteme hakkını tanır; aynı güvence Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi'nin adil yargılanma hakkı içinde de yer alır.

Bir sürenin makul olup olmadığı mutlak bir ölçüyle değil, dosyaya bakılarak değerlendirilir. Değerlendirmede genellikle şunlara bakılır:

• Dosyanın karmaşıklığı. Şüpheli ve mağdur sayısı, isnadın niteliği, teknik inceleme ihtiyacı.
• Tarafların tutumu. Gecikme ilgilinin kendi davranışından kaynaklanıyorsa bu, makamlara yüklenmez.
• Makamların gösterdiği özen. İşlemler arasında açıklanamayan uzun boşluklar var mı, cevapsız kalan yazı tekitlenmiş mi.
• Kişi için taşıdığı önem. Tutukluluk veya adli kontrol gibi süren bir kısıtlama varsa özen yükümlülüğü ağırlaşır.

Kanun bu ilkeyi somut bir sonuca da bağlamıştır. Kanuna uygun olarak tutuklandığı hâlde makul sürede yargılama mercii huzuruna çıkarılmayan ve bu süre içinde hakkında hüküm verilmeyen kişiler, maddî ve manevî her türlü zararlarını Devletten isteyebilir (CMK m. 141/1-d).

Tutuklu dosya ile tutuksuz dosya arasındaki fark

Bu ayrım, "ne kadar sürer" sorusunun pratikteki en önemli cevabıdır.

Tutuklu dosyada saat sürekli işler. Soruşturma evresinde, şüphelinin tutukevinde bulunduğu süre içinde ve en geç otuzar günlük süreler itibarıyla, tutukluluğun devamının gerekip gerekmeyeceği konusunda savcının istemi üzerine sulh ceza hâkimi karar verir; bu karar tutuklama nedenleri gözetilerek ve şüpheli ya da müdafii dinlenilerek verilir (CMK m. 108/1). Bu incelemeyi şüpheli de kendisi isteyebilir (m. 108/2). Ayrıca soruşturma ve kovuşturmanın her aşamasında salıverilme istenebilir ve bu istem hakkındaki karara itiraz edilebilir (m. 104/1-2). Yani tutuklu dosyada dosyanın üzerine düzenli olarak bakılması zorunludur. Ayrıntı için tutuklama ve itiraz sayfasına bakabilirsiniz.

Tutuksuz dosyada böyle otomatik bir denetim yoktur. Bu yüzden tutuksuz dosyalar aylarca sessiz kalabilir; sessizlik kötü haber anlamına gelmez, çoğu zaman beklenen bir evrak vardır. Ancak sessizliği yönetmek gerekir: dosya takip edilmezse lehe delil toplanması için geç kalınır.

Dosya duruyor gibi görünüyor, hızlandırmak için ne yapabilirim

Soruşturmayı "bitir" diye zorlayacak bir düğme yok. Ama dosyayı hareketsizlikten çıkarabilecek somut adımlar var.

Bu arada bir ifade davetiyle karşılaşırsanız, süreç sizin için hızlanıyor demektir. Ne söyleyeceğiniz ve neyi söylemek zorunda olmadığınız için ifade ve sorgu sayfasını hazırlıksız gitmeden önce okumanızı öneririm.

Bu bekleyiş sonsuza kadar sürebilir mi — zamanaşımı

Hayır. Dava zamanaşımı, devletin bir fiili kovuşturabileceği süreyi sınırlar. Süre dolduğunda kamu davası düşer. TCK m. 66/1 süreleri suçun ağırlığına göre kademelendirir: ağırlaştırılmış müebbet hapis cezasını gerektiren suçlarda otuz yıl, müebbet hapiste yirmi beş yıl, yirmi yıldan aşağı olmamak üzere hapis cezasını gerektiren suçlarda yirmi yıl, beş yıldan fazla ve yirmi yıldan az hapis cezasını gerektiren suçlarda on beş yıl, beş yıldan fazla olmamak üzere hapis veya adlî para cezasını gerektiren suçlarda sekiz yıl.

Bu süre hesaplanırken cezanın üst sınırı esas alınır; seçimlik ceza varsa hapis cezasına bakılır (m. 66/4). Dosyadaki delillere göre suçun daha ağır cezayı gerektiren nitelikli hâlleri de göz önünde bulundurulur (m. 66/3). Süre kural olarak tamamlanmış suçlarda suçun işlendiği günden, zincirleme suçlarda son suçun işlendiği günden işlemeye başlar (m. 66/6).

Burada çok yanlış bilinen bir nokta var: zamanaşımı saati sıfırlanabilir. Şüphelinin savcı huzurunda ifadesinin alınması veya sorguya çekilmesi, hakkında tutuklama kararı verilmesi, iddianame düzenlenmesi ya da mahkûmiyet kararı verilmesi zamanaşımını keser (TCK m. 67/2). Kesildiğinde süre yeniden işlemeye başlar (m. 67/3). Yine de sınırsız değildir: kesilme hâlinde zamanaşımı süresi, o suç için kanunda belirlenen sürenin en fazla yarısına kadar uzayabilir (m. 67/4). Ayrıca soruşturmanın izne veya başka bir mercide çözülecek bir meselenin sonucuna bağlı olduğu hâllerde zamanaşımı durur (m. 67/1).

Şunu da açıkça söyleyeyim: zamanaşımını bir savunma stratejisi olarak beklemek nadiren doğru bir tercihtir. Süreler uzundur ve arada dosyada kesici işlemler yapılır.

Süre çok uzadıysa tazminat istenebilir mi

Belirli hâllerde evet. CMK m. 141, soruşturma veya kovuşturma sırasında kanuna aykırı ya da ölçüsüz işlem gören kişilere Devletten maddî ve manevî zararlarını isteme hakkı tanır. Süre bakımından iki bent öne çıkar: kanuna uygun tutuklandığı hâlde makul sürede yargılama mercii huzuruna çıkarılmayan kişi (m. 141/1-d) ve kanuna uygun olarak yakalandıktan veya tutuklandıktan sonra hakkında kovuşturmaya yer olmadığına ya da beraatine karar verilen kişi (m. 141/1-e).

Bu talebin de kendi süresi vardır. Karar veya hükümlerin kesinleştiğinin ilgiliye tebliğinden itibaren üç ay ve her hâlde kesinleşme tarihini izleyen bir yıl içinde istemde bulunulmalıdır (m. 142/1). Hangi mercie başvurulacağı talebin dayandığı bende göre değişir; bu yüzden karar elinize geçtiğinde vakit kaybetmeden değerlendirilmesi gerekir.

Sık sorulan sorular