Tutuklama Nedenleri ve Katalog Suçlar

Şüphe tek başına tutuklama için yeter mi?

Yetmez. CMK m. 100/1 iki ayrı şart koyar ve bunları "ve" ile bağlar. Birincisi kuvvetli suç şüphesidir; ikincisi bir tutuklama nedenidir. İkisinden biri eksikse tutuklama olmaz.

Kuvvetli suç şüphesi de sıradan bir kanaat değildir. Kanun bunu "kuvvetli suç şüphesinin varlığını gösteren somut deliller" diye tarif eder. Yani dosyada elle tutulur bir şey olmalıdır: bir kamera görüntüsü, bir ele geçen madde, bir banka hareketi, birbirini doğrulayan beyanlar. "Şüpheli olabilir", "ihtimal dahilinde" gibi ifadeler bu eşiği karşılamaz.

Pratikte savunmanın ilk işi budur: kararda gösterilen delil, gerçekten dosyada var mı ve gerçekten isnat edilen fiile mi işaret ediyor? Çoğu itiraz dilekçesi burada kurulur.

Kaçma şüphesi ne demek?

Birinci tutuklama nedeni m. 100/2-a'da yazılıdır: şüpheli veya sanığın kaçması, saklanması ya da kaçacağı şüphesini uyandıran somut olgular varsa.

Buradaki anahtar kelime yine "somut olgu". Kanun soyut bir korkuyu değil, dosyada görünen bir davranışı arar. Gerçekten kaçmış olmak, saklanmış olmak, adres bırakmadan taşınmak, çağrılara rağmen gelmemek bu kapsamda değerlendirilebilir. Buna karşılık sabit bir adresin, düzenli bir işin, aile bağlarının ve daha önce çağrıldığında gidilmiş ifadelerin varlığı, kaçma şüphesinin karşısına konulan olgulardır.

Sırf isnat edilen suçun ağır olması, tek başına "kaçar" demek için kanunda yazılı bir ölçüt değildir. Beklenen cezanın ağırlığı bir değerlendirme unsuru olabilir; ama kararın somut olgulara dayanması gerekir.

Delil karartma şüphesi nasıl gerekçelendirilir?

İkinci tutuklama nedeni m. 100/2-b'dedir ve kişinin davranışlarına bakar. İki alt başlığı vardır: delilleri yok etme, gizleme veya değiştirme; ve tanık, mağdur ya da başkaları üzerinde baskı yapılması girişiminde bulunma. Kanun burada "kuvvetli şüphe" arar.

Dikkat edilecek nokta şu: madde, kişinin davranışının bu konularda kuvvetli şüphe oluşturmasını ister. Yani delil karartma ihtimali değil, kişinin yaptığı bir şeyin bu şüpheyi doğurması gerekir. Telefon silme, tanığı arayıp beyandan döndürmeye çalışma, ortak sanıklarla ifade birliği kurmaya çalışma gibi somut davranışlar bu başlığa girer.

Katalog suç ne demek, otomatik tutuklama mı?

Hayır, otomatik değil. m. 100/3 şöyle der: sayılan suçların işlendiği hususunda somut delillere dayanan kuvvetli şüphe sebeplerinin varlığı hâlinde, tutuklama nedeni var sayılabilir.

Cümledeki "sayılabilir" ifadesi önemlidir. Kanun "sayılır" demiyor, "sayılabilir" diyor. Bu, hâkime bir takdir alanı bırakır. Katalog suç, ikinci fıkradaki kaçma veya delil karartma nedenlerinin ayrıca ispatlanması yükünü hafifletir; ama tutuklamayı zorunlu hâle getirmez. Ayrıca birinci fıkradaki kuvvetli suç şüphesi ve ölçülülük şartları katalog suçlarda da aynen aranır.

Hangi suçlar katalogda?

Liste m. 100/3'te sayılır. Türk Ceza Kanunu'ndan alınan başlıcaları şunlardır:

• Soykırım ve insanlığa karşı suçlar
• Göçmen kaçakçılığı ve insan ticareti
• Kasten öldürme
• Kasten yaralamanın maddede belirtilen nitelikli hâlleri ve neticesi sebebiyle ağırlaşmış kasten yaralama
• İşkence
• Hırsızlık ve yağma
• Uyuşturucu veya uyarıcı madde imal ve ticareti
• Suç işlemek amacıyla örgüt kurma (maddede belirtilen fıkralar hariç)
• Devletin güvenliğine karşı suçlar
• Anayasal düzene ve bu düzenin işleyişine karşı suçlar

Liste TCK ile sınırlı değildir. Ateşli Silahlar Kanunu'nda tanımlanan silah kaçakçılığı, kaçakçılıkla mücadele mevzuatında hapis cezası gerektiren suçlar, kültür ve tabiat varlıklarını koruma mevzuatındaki belirli suçlar, kasten orman yakma, toplantı ve gösteri yürüyüşleri mevzuatında sayılan bazı suçlar ve terörle mücadele mevzuatının ilgili hükmündeki suçlar da katalogdadır. Sonraki değişikliklerle kadına karşı işlenen kasten yaralama ile sağlık personeline ve öğretmenlere karşı görevleri sırasında veya görevleri sebebiyle işlenen kasten yaralama da listeye eklenmiştir.

Katalog zaman içinde değişen bir listedir. Bu nedenle dosyanızdaki suçun katalogda olup olmadığı, kararın tarihindeki metne göre değerlendirilir.

Ölçülülük ne işe yarar?

Ölçülülük, m. 100/1'in son cümlesinde yer alan bağımsız bir sınırdır: işin önemi, verilmesi beklenen ceza veya güvenlik tedbiri ile ölçülü olmaması hâlinde tutuklama kararı verilemez. Yani kuvvetli şüphe de olsa, tutuklama nedeni de bulunsa, tedbir orantısızsa karar verilemez.

Kanun ayrıca mutlak bir yasak koyar. m. 100/4'e göre sadece adlî para cezasını gerektiren suçlarda; ve vücut dokunulmazlığına karşı kasten işlenenler hariç olmak üzere hapis cezasının üst sınırı iki yıldan fazla olmayan suçlarda tutuklama kararı verilemez.

Ölçülülük değerlendirmesinde kişinin sağlık durumu, yaşı ve dosyadaki konumu da tartışılır. m. 109/4, ceza infaz kurumu koşullarında hayatını yalnız idame ettiremeyecek durumda olan şüpheli ile gebe olan veya doğurduğu tarihten itibaren altı ay geçmemiş kadın şüpheli bakımından tutuklama yerine adlî kontrole karar verilebileceğini ayrıca düzenler.

Adli kontrol yeterliyse tutuklama olur mu?

Olmaması gerekir. CMK m. 109/1, m. 100'deki tutuklama sebepleri varsa bile tutuklama yerine adlî kontrole karar verilebileceğini söyler. Adlî kontrol; yurt dışına çıkış yasağı, düzenli imza, konutu terk etmeme gibi yükümlülüklerden oluşur.

Bu yüzden kanun, tutuklama isteminin ve kararının içeriğini ayrıca düzenlemiştir. m. 101/1 uyarınca istemde mutlaka gerekçe gösterilir ve adlî kontrol uygulamasının yetersiz kalacağını belirten hukukî ve fiilî nedenlere yer verilir.

Karar gerekçesiz görünüyorsa ne yapılır?

m. 101/2 kararda nelerin gösterileceğini dört başlıkta sayar: kuvvetli suç şüphesi, tutuklama nedenlerinin varlığı, tedbirin ölçülü olduğu ve adlî kontrolün yetersiz kalacağı. Bunları gösteren deliller somut olgularla gerekçelendirilerek açıkça gösterilir. Kararın içeriği sözlü olarak bildirilir, bir örneği de yazılı olarak verilir.

İtirazı sulh ceza hâkimliğinin tutuklama kararı bakımından inceleyecek merci, m. 268/3-b uyarınca yargı çevresinde bulunduğu asliye ceza mahkemesi hâkimidir.