Tutukluluk İncelemesi ve Azami Tutukluluk Süreleri

"Otuz gün" ne demek, kimse başvurmasa da işler mi?

İşler. Aile çoğu zaman "biz dilekçe vermezsek kimse bakmaz" diye düşünür; kanun bunun tersini söyler.

CMK m. 108/1 şunu emreder: soruşturma evresinde, şüphelinin tutukevinde bulunduğu süre içinde ve en geç otuzar günlük süreler itibarıyla, tutukluluk hâlinin devamının gerekip gerekmeyeceği hakkında karar verilir. Kararı sulh ceza hâkimi verir, Cumhuriyet savcısının istemi üzerine hareket eder ve m. 100 hükümlerini göz önünde bulundurur.

İki ayrıntı önemli. Süre "otuz gün" değil, en geç otuz gündür; daha erken de bakılabilir. Ve bu bir hak değil, mercii bağlayan bir yükümlülüktür. Süre geçtiği hâlde dosyada yeni bir inceleme kararı yoksa, bu tek başına dile getirilebilecek bir usul eksikliğidir.

İncelemede dinlenir miyim, yoksa evrak üzerinden mi karar verilir?

m. 108/1'in son cümlesi açıktır: karar, şüpheli veya müdafii dinlenilmek suretiyle verilir. Yani soruşturmadaki otuz günlük inceleme, kural olarak tarafın sesinin duyulduğu bir incelemedir; uygulamada çoğu zaman SEGBİS üzerinden yapılır. m. 108/2 ayrıca aynı süre içinde şüphelinin de inceleme isteyebileceğini söyler. Takvimi beklemek zorunda değilsiniz.

Kovuşturma evresinde, yani iddianame kabul edilip dava açıldıktan sonra düzen değişir. m. 108/3 uyarınca hâkim veya mahkeme, tutuklu sanığın durumunu her oturumda, koşullar gerektirdiğinde oturumlar arasında ya da yine otuz günlük süre içinde re'sen karara bağlar. Duruşmalar arası üç ay ise, bu üç ayda tutukluluğa hiç bakılmamış olmaz.

Tutukluluk en fazla ne kadar sürebilir?

Üst sınırı CMK m. 102 çizer ve ölçüt, dosyaya hangi mahkemenin bakacağıdır.

Ağır ceza mahkemesinin görevine girmeyen işlerde tutukluluk süresi en çok bir yıldır. Bu süre, zorunlu hâllerde gerekçeleri gösterilerek altı ay daha uzatılabilir (m. 102/1).

Ağır ceza mahkemesinin görevine giren işlerde tutukluluk süresi en çok iki yıldır. Bu süre zorunlu hâllerde, gerekçesi gösterilerek uzatılabilir; uzatma süresi toplam üç yılı, Türk Ceza Kanunu'nun İkinci Kitap Dördüncü Kısım Dördüncü, Beşinci, Altıncı ve Yedinci Bölümünde tanımlanan suçlar ile Terörle Mücadele Kanunu kapsamına giren suçlarda beş yılı geçemez (m. 102/2).

Uzatma kararlarının nasıl verileceği de yazılıdır. m. 102/3: bu maddede öngörülen uzatma kararları, Cumhuriyet savcısının, şüpheli veya sanık ile müdafiinin görüşleri alındıktan sonra verilir. Görüş alınmadan verilen bir uzatma kararı, itirazda gösterilebilecek somut bir eksikliktir.

Soruşturma evresi için ayrı bir tavan var mı?

Evet, ve pratikte en çok işe yarayan hüküm çoğu zaman budur. m. 102/4 uyarınca soruşturma evresinde tutukluluk süresi, ağır ceza mahkemesinin görevine girmeyen işler bakımından altı ayı, ağır ceza mahkemesinin görevine giren işler bakımından ise bir yılı geçemez.

Aynı fıkra bir istisna öngörür: Türk Ceza Kanunu'nun İkinci Kitap Dördüncü Kısım Dördüncü, Beşinci, Altıncı ve Yedinci Bölümünde tanımlanan suçlar, Terörle Mücadele Kanunu kapsamına giren suçlar ve toplu olarak işlenen suçlar bakımından bu süre en çok bir yıl altı aydır ve gerekçesi gösterilerek altı ay daha uzatılabilir.

Buradaki ayrım hayati. Soruşturma tavanı, davanın açılmasına kadar geçen süreyi sınırlar. İddianame düzenlenmeden aylarca tutuklu kalınan dosyalarda ilk bakılacak yer bu fıkradır.

"Tutukluluğun devamına" kararı nasıl denetlenir?

Devam kararının hukuki ölçütü CMK m. 101/2'dedir ve bu fıkra sadece tutuklamayı değil, tutukluluğun devamına veya bir tahliye isteminin reddine ilişkin kararları da kapsar. Bu kararlarda dört şeyin, deliller somut olgularla gerekçelendirilerek açıkça gösterilmesi gerekir: kuvvetli suç şüphesi, tutuklama nedenlerinin varlığı, tedbirin ölçülü olduğu ve adli kontrol uygulamasının yetersiz kalacağı.

Savunmanın işi, bu dört başlığa geçen otuz günde ne değiştiğini yazmaktır. Devam kararı ilk karardan farklı bir şeydir; ilk karar dosyanın başlangıcına, devam kararı ise bugünkü hâline bakmak zorundadır.

Matbu devam kararı geldiyse ne yapılır?

Uygulamada en sık karşılaşılan sorun, "kuvvetli suç şüphesinin devam etmesi, delil durumu, kaçma şüphesi" gibi kalıp cümlelerle verilen devam kararlarıdır. Bu tür bir karar, m. 101/2'nin aradığı "somut olgularla gerekçelendirme" ölçütünü karşılamayabilir.

Yol açıktır. m. 101/5 uyarınca tutuklamaya ve m. 100 gereğince verilen kararlara itiraz edilebilir; m. 104/2 uyarınca tutukluluğun devamına veya salıverilmeye ilişkin kararlara da itiraz edilebilir. İtiraz süresi m. 268/1 uyarınca kararın öğrenildiği günden itibaren iki haftadır ve dilekçe kararı veren mercie verilir. Sulh ceza hâkimliğinin tutuklamaya ilişkin kararlarına yapılan itirazı, m. 268/3 uyarınca yargı çevresindeki asliye ceza mahkemesi hâkimi inceler. Sürecin bütününü tutuklama ve itiraz sayfamızda ele aldık.

Otuz günü beklemeden ne yapabilirim?

CMK m. 104/1 nettir: soruşturma ve kovuşturma evrelerinin her aşamasında şüpheli veya sanık salıverilmesini isteyebilir. Kanun bir sayı ya da bekleme süresi koymaz. İstem hakkında hâkim veya mahkemece karar verilir ve bu kararlara itiraz edilebilir (m. 104/2).

Bir de dosyanın üst mahkemeye gittiği aşama var. m. 104/3 uyarınca dosya bölge adliye mahkemesine veya Yargıtay'a geldiğinde salıverilme istemi, bölge adliye mahkemesi ya da Yargıtay'ın ilgili dairesi veya Ceza Genel Kurulunca dosya üzerinde incelenerek karara bağlanır; bu karar re'sen de verilebilir. Yani istinaf başvurusu aşamasında da tutukluluk gözden düşmez.

Azami süre dolarsa kişi kendiliğinden çıkar mı?

m. 102'deki sürelerin dolması tutukluluğun sona ermesi sonucunu doğurur. Ancak bu, çoğu dosyada koşulsuz bir serbestlik anlamına gelmez. CMK m. 109/7 uyarınca kanunlarda öngörülen tutukluluk sürelerinin dolması nedeniyle salıverilenler hakkında adlî kontrole ilişkin hükümler uygulanabilir. Yani çıkış, genellikle imza, yurt dışı çıkış yasağı gibi yükümlülüklerle birlikte gerçekleşir.

Bu yükümlülüklerin ihlali ciddi sonuç doğurur: kanun, azami süre nedeniyle tahliye edilip adli kontrole tâbi tutulan kişinin yükümlülüğü ihlal etmesi hâlinde yeniden tutuklanabilmesine imkân tanır. Süre dolduğu için çıkan bir dosyada imza günlerinin takibi, dosyanın kendisi kadar önemlidir.

Sık sorulan sorular