Mala Zarar Verme Suçu

Suçun tanımı ve kanuni dayanağı

TCK m. 151/1 şöyle der: başkasının taşınır veya taşınmaz malını kısmen ya da tamamen yıkan, tahrip eden, yok eden, bozan, kullanılamaz hâle getiren veya kirleten kişi, mağdurun şikâyeti üzerine, dört aydan üç yıla kadar hapis veya adlî para cezası ile cezalandırılır. Maddenin ikinci fıkrası 2021'de yürürlükten kaldırılmıştır.

Taşınır ve taşınmaz

Hırsızlıktan farklı olarak bu suçun konusu hem taşınır hem taşınmaz olabilir. Bir aracın çizilmesi de bir dairenin duvarının delinmesi de aynı madde kapsamındadır. Bu genişlik, komşuluk ve kiracılık uyuşmazlıklarının neden sık sık ceza dosyasına dönüştüğünü açıklar.

Fiil biçimleri

Kanun altı ayrı hareket sayar: yıkmak, tahrip etmek, yok etmek, bozmak, kullanılamaz hâle getirmek ve kirletmek. Sonuncusu çoğu kişinin beklemediği bir genişlik taşır; boya, sprey veya kalıcı leke bırakan bir madde ile yapılan müdahale de bu kapsama girebilir. Buna karşılık kolayca temizlenebilen, malın işlevini ve değerini etkilemeyen bir kirletme tartışmaya açıktır.

Kast: kaza mı, kasıt mı

TCK m. 22/1 açıktır: taksirle işlenen fiiller ancak kanunun açıkça belirttiği hâllerde cezalandırılır ve mala zarar vermenin taksirli hâli düzenlenmemiştir. Yani dikkatsizlik sonucu birinin aracına çarpmak veya eşyasını düşürüp kırmak suç değildir; bu, hukuk mahkemesinde görülecek bir tazminat meselesidir. Aynı fiil bilerek yapılırsa suç oluşur. Dosyanın kaderi çoğu zaman bu tek ayrımda düğümlenir.

Şikâyet, süre ve uzlaştırma

m. 151 açıkça «mağdurun şikâyeti üzerine» der. Bunun üç somut sonucu vardır. Süre: TCK m. 73 uyarınca şikâyet hakkı olan kişi altı ay içinde şikâyette bulunmazsa soruşturma ve kovuşturma yapılamaz; süre, fiili ve failin kim olduğunu bildiği ya da öğrendiği günden başlar. Vazgeçme: aynı maddeye göre suçtan zarar görenin vazgeçmesi davayı düşürür; birden fazla sanık varsa biri hakkındaki vazgeçme diğerlerini de kapsar. Uzlaştırma: CMK m. 253/1-a şikâyete bağlı suçları uzlaştırma kapsamına aldığı için dosya, iddianame düzenlenmeden önce uzlaştırma bürosuna gönderilir.

Uzlaştırma süreci şöyle işler:

• Görevlendirilen uzlaştırmacı taraflara teklifte bulunur. Teklifin yapılmasından itibaren yedi gün içinde cevap verilmezse teklif reddedilmiş sayılır.
• Uzlaştırmacı, belgelerin kendisine verilmesinden itibaren en geç otuz gün içinde işlemleri sonuçlandırır; büro bu süreyi her defasında yirmi günü geçmemek üzere en fazla iki kez uzatabilir.
• Uzlaşma sağlanır ve şüpheli edimini def'aten yerine getirirse kovuşturmaya yer olmadığı kararı verilir. Edim taksite bağlanmışsa kamu davasının açılmasının ertelenmesine karar verilir; yükümlülük yerine getirilmezse dava açılır.
• Uzlaşma sağlanırsa, uzlaşma anında tespit edilemeyen zararlar hariç, aynı suç nedeniyle ayrıca tazminat davası açılamaz. Müzakerelerde söylenenler hiçbir dosyada delil olarak kullanılamaz. Uzlaştırma bir kez denenir; sonuçsuz kalırsa tekrar bu yola gidilemez.

Bir tuzağa dikkat: CMK m. 253/3 uyarınca, uzlaştırma kapsamına giren bir suç, kapsama girmeyen başka bir suçla birlikte aynı mağdura karşı işlenmişse uzlaşma hükümleri uygulanmaz. Mala zarar verme çoğu kez tehdit, hakaret ya da kasten yaralama ile birlikte gelir; bu birleşim uzlaştırma imkânını ortadan kaldırabilir. Ayrıca TCK m. 142/4, hırsızlık amacıyla mala zarar verme işlenmişse şikâyet aranmayacağını söyler — kilidi kırılarak girilen bir eve ilişkin dosyada mağdur vazgeçse bile soruşturma sürer.

Ceza ve nitelikli hâller

Nitelikli hâller — m. 152/1: bir yıldan dört yıla kadar hapis

• Kamu kurum ve kuruluşlarına ait, kamu hizmetine tahsis edilmiş veya kamunun yararlanmasına ayrılmış yer, bina, tesis ya da diğer eşya hakkında,
• Yangına, sel ve taşkına, kazaya ve diğer felaketlere karşı korunmaya tahsis edilmiş her türlü eşya veya tesis hakkında,
• Devlet ormanı statüsündeki yerler hariç, nerede olursa olsun her türlü dikili ağaç, fidan veya bağ çubuğu hakkında,
• Sulamaya, içme sularının sağlanmasına veya afetlerden korumaya yarayan tesisler hakkında,
• Grev veya lokavt hâllerinde işverenlerin, işçilerin ya da sendikaların maliki olduğu veya kullanımındaki bina, tesis veya eşya hakkında,
• Siyasi partilerin ve kamu kurumu niteliğindeki meslek kuruluşlarının maliki olduğu veya kullanımındaki bina, tesis veya eşya hakkında,
• Sona ermiş olsa bile, görevinden ötürü öç almak amacıyla bir kamu görevlisinin zararına olarak.

Bu hâllerde suç şikâyete bağlı değildir. Zarar gören kurumun «şikâyetçi değiliz» demesi soruşturmayı durdurmaz ve dosya uzlaştırmaya gönderilmez. Mala zarar verme dosyalarında en sık yaşanan hayal kırıklığı budur.

Artırım sebepleri

• m. 152/2 — Yakarak, yakıcı veya patlayıcı madde kullanarak; toprak kaymasına, çığ düşmesine, sel veya taşkına neden olmak suretiyle; radyasyona maruz bırakarak ya da nükleer, biyolojik veya kimyasal silah kullanarak işlenmesi hâlinde ceza bir katına kadar artırılır.
• m. 152/3 — Suçun işlenmesi sonucunda haberleşme, enerji ya da demiryolu veya havayolu ulaşımı alanında kamu hizmeti geçici de olsa aksarsa ceza yarısından iki katına kadar artırılır.

Cezayı düşüren hükümler

• TCK m. 168 — Etkin pişmanlık burada da uygulanır: zarar kovuşturma başlamadan önce tamamen giderilirse cezanın üçte ikisine kadarı, kovuşturma başladıktan sonra hüküm verilmeden önce giderilirse yarısına kadarı indirilir. Kısmen giderme hâlinde ayrıca mağdurun rızası aranır.
• TCK m. 167 — Ayrılık kararı verilmemiş eş, üstsoy, altsoy, evlat edinen veya evlatlık ve aynı konutta yaşayan kardeş zararına işlenirse ceza verilmez; belirli diğer hısımlarda ceza şikâyet üzerine yarı oranında indirilir.
• TCK m. 51 — İki yıl veya daha az hapse mahkûmiyet hâlinde ceza ertelenebilir; erteleme, zararın giderilmesi koşuluna bağlanabilir.
• CMK m. 231 — Hükmolunan ceza iki yıl veya daha az hapis ya da adlî para cezası ise hükmün açıklanmasının geri bırakılmasına karar verilebilir. Bunun için sanığın daha önce kasıtlı bir suçtan mahkûm olmamış olması ve zararın tamamen giderilmiş olması aranır; karar verilirse sanık beş yıl süreyle denetim süresine tabi tutulur.

Bu üç kurumun ortak paydası zararın karşılanmasıdır. Mala zarar verme dosyalarında en belirleyici tek adım, zararın gerçek tutarını doğru tespit ettirmek ve mümkünse kayda geçecek biçimde gidermektir.

Uygulamada en sık karşılaşılan durumlar