Hakaret Cezası ve Eleştiri Sınırı

Kanun hakareti nasıl tanımlıyor?

TCK m. 125/1 iki ayrı davranışı aynı cezaya bağlar. Birincisi, bir kimseye onur, şeref ve saygınlığını rencide edebilecek nitelikte somut bir fiil veya olgu isnat etmek. İkincisi, sövmek suretiyle bir kimsenin onur, şeref ve saygınlığına saldırmak. Aradaki fark önemlidir: birincisinde kişiye somut bir davranış yüklenir ("şu parayı zimmetine geçirdi"), ikincisinde ise doğrudan küfür veya aşağılayıcı ifade kullanılır.

Aynı fıkra bir de gıyapta hakaret için ek koşul getirir. Mağdurun yokluğunda söylenen sözün cezalandırılabilmesi için fiilin en az üç kişiyle ihtilat ederek işlenmesi gerekir. Yani iki arkadaşınıza söylediğiniz bir söz, kanunun aradığı ihtilat şartını karşılamaz.

m. 125/2 ise günlük hayatta en çok karşılaşılan hâli düzenler: fiilin mağduru muhatap alan sesli, yazılı veya görüntülü bir iletiyle işlenmesi. Telefon mesajı, e-posta, sesli mesaj, doğrudan mesaj (DM) bu kapsamdadır ve ceza birinci fıkradaki gibidir.

Bir de isim verilmeden yazılan paylaşımlar var. TCK m. 126, mağdurun ismi açıkça belirtilmemiş ya da isnat üstü kapalı geçiştirilmiş olsa bile, niteliğinde ve mağdurun şahsına yönelik olduğunda duraksanmayacak bir durum varsa ismin belirtilmiş sayılacağını söyler. "İsim yazmadım" savunması, metnin bütününden kimin kastedildiği anlaşılıyorsa sonuç doğurmaz.

Eleştiri nerede biter, hakaret nerede başlar?

Bu sorunun tek cümlelik bir cevabı yok, çünkü kanun "eleştiri" diye bir istisna maddesi yazmamıştır. Sınır, Anayasa m. 26'nın güvence altına aldığı düşünceyi açıklama ve yayma hürriyeti ile TCK m. 125'in koruduğu onur, şeref ve saygınlık arasında kurulur. Anayasa m. 26 bu hürriyetin ancak sayılan amaçlarla ve bu arada başkalarının şöhret veya haklarının korunması amacıyla sınırlanabileceğini belirtir.

Pratikte dosyalarda şu ayrımlar tartışılır:

• Değer yargısı mı, olgu isnadı mı? "Bu karar yanlıştır, beceriksizce alınmıştır" bir değerlendirmedir. "Bu kararı rüşvet alarak verdi" ise somut bir fiil isnadıdır ve ispat rejimine tabidir.
• Söz, konusuyla bağlantılı mı? Bir yöneticinin kararına yönelen sert eleştiri ile o kişinin ailesine, görünüşüne veya inancına yönelen ifadeler aynı düzlemde değildir.
• Bağlam ve ortam. Karşılıklı sert bir tartışmanın içinde söylenen bir söz ile hiçbir gerekçesi olmadan yapılan bir paylaşım, aynı kelimeleri içerse bile farklı değerlendirilebilir.

Kısacası ağır eleştiri, rahatsız edici olduğu için suç hâline gelmez. Ancak "eleştiriyorum" demek de bir kalkan değildir. Belirleyici olan, sözün muhatabın kişiliğine yönelip yönelmediğidir.

"Söylediğim doğruydu" savunması işe yarar mı?

Yarayabilir, ama herkesin sandığı kadar geniş değil. TCK m. 127 "isnadın ispatı" başlığını taşır ve kapsamı dardır: kural, isnat edilen ve suç oluşturan fiilin ispat edilmiş olması hâlinde ceza verilmemesidir. Yani "dürüst değil" gibi bir değerlendirme ispat konusu olmaz; ancak somut ve suç oluşturan bir fiil isnadı ispatlanabilir.

Dilekçede yazdıklarım hakaret sayılır mı?

TCK m. 128 "iddia ve savunma dokunulmazlığı"nı düzenler. Yargı mercileri veya idari makamlar nezdinde yapılan yazılı ya da sözlü başvuru, iddia ve savunmalar kapsamında kişilerle ilgili somut isnatlarda veya olumsuz değerlendirmelerde bulunulması hâlinde ceza verilmez. Ancak madde iki şart koyar: isnat ve değerlendirmelerin gerçek ve somut vakıalara dayanması ve uyuşmazlıkla bağlantılı olması.

Bu iki şart, uygulamada dilekçelerin en çok takıldığı yerdir. Dosyayla ilgisi olmayan, karşı tarafın özel hayatına veya kişiliğine yönelen ifadeler dokunulmazlık kapsamına girmez. Bir şikâyet dilekçesi yazarken kullanılan üslup, sonradan ayrı bir hakaret soruşturmasının konusu olabilir.

Karşılıklı hakaret ve haksız fiile tepki

TCK m. 129 üç ayrı durumu düzenler ve bunlar dosyalarda çok sık gündeme gelir:

• Haksız fiile tepki (m. 129/1): Hakaret suçunun haksız bir fiile tepki olarak işlenmesi hâlinde verilecek ceza üçte birine kadar indirilebileceği gibi, ceza vermekten de vazgeçilebilir.
• Kasten yaralamaya tepki (m. 129/2): Suçun kasten yaralamaya tepki olarak işlenmesi hâlinde kişiye ceza verilmez.
• Karşılıklı hakaret (m. 129/3): Olayın mahiyetine göre taraflardan her ikisi veya biri hakkında verilecek ceza üçte birine kadar indirilebilir ya da ceza vermekten vazgeçilebilir.

Dikkat edilmesi gereken nokta şu: m. 129 bir muafiyet değil, hâkime tanınmış bir takdir yetkisidir (m. 129/2 hariç). Bu yüzden karşılıklı bir tartışmada "o da bana söyledi" demek yetmez; kimin önce başladığı, sözlerin ağırlığı ve aradaki süre dosyaya belgeyle konulmalıdır.

Ceza ne kadar, artırım hangi hâllerde uygulanır?

Temel ceza üç aydan iki yıla kadar hapis veya adlî para cezasıdır; hâkim ikisinden birini seçer. Bunun üzerine kanunun öngördüğü şu ağırlaştırıcı hâller gelir:

• Alt sınırın yükselmesi (m. 125/3): Hakaretin (a) kamu görevlisine karşı görevinden dolayı, (b) kişinin dinî, siyasî, sosyal, felsefî inanç, düşünce ve kanaatlerini açıklaması, değiştirmesi, yayması ya da mensup olduğu dinin emir ve yasaklarına uygun davranması nedeniyle, (c) kişinin mensup bulunduğu dine göre kutsal sayılan değerlerden bahisle işlenmesi hâlinde cezanın alt sınırı bir yıldan az olamaz.
• Aleniyet (m. 125/4): Hakaretin alenen işlenmesi hâlinde ceza altıda biri oranında artırılır. Aleniyetin bulunup bulunmadığı, paylaşımın kime açık olduğu ve fiilen kaç kişinin ulaşabildiği gibi somut verilere göre değerlendirilir.
• Kurul hâlinde çalışan kamu görevlileri (m. 125/5): Görevlerinden dolayı hakaret edilmesi hâlinde suç, kurulu oluşturan üyelere karşı işlenmiş sayılır; bu durumda zincirleme suça ilişkin hükümler uygulanır.

Kamu görevlisine yönelen hakaretin usulü ayrı bir başlık gerektirir; bunu Kamu Görevlisine Hakaret yazısında ayrıntılı ele aldık.

Şikâyet, süre ve dosyanın seyri

TCK m. 131/1: kamu görevlisine karşı görevinden dolayı işlenen hâl hariç, hakaret suçunun soruşturulması ve kovuşturulması mağdurun şikâyetine bağlıdır. Mağdur şikâyet etmeden önce ölürse, ölenin ikinci dereceye kadar üstsoy ve altsoyu, eşi veya kardeşleri şikâyette bulunabilir (m. 131/2).

Usul bakımından iki kurumu ayırt etmek gerekir. Uzlaştırma uygulanmaz: CMK m. 253/3, şikâyete bağlı olsa bile hakaret suçunda (m. 125) uzlaştırma yoluna gidilemeyeceğini açıkça yazar. Önödeme ise uygulanır: TCK m. 75/6-a, üçüncü fıkranın (a) bendi hariç olmak üzere hakaret suçunu önödeme kapsamına almıştır. Önödeme, savcılığın tebliği üzerine on gün içinde belirlenen miktarın ödenmesi hâlinde kamu davası açılmaması sonucunu doğurur; aynı fıkra, bu kapsamdaki suçların beş yıl içinde tekrar işlenmesi hâlinde önödeme hükümlerinin uygulanmayacağını da söyler.

Yargılama mahkûmiyetle sonuçlanırsa, koşulları varsa hükmün açıklanmasının geri bırakılması gündeme gelebilir. CMK m. 231/5 bu kurumu iki yıl veya daha az süreli hapis ya da adlî para cezaları bakımından düzenler; m. 231/6 ise sanığın daha önce kasıtlı bir suçtan mahkûm olmamış olması ve zararın giderilmesi gibi koşullar arar. Bunun uygulanıp uygulanmayacağı dosyanın somut verilerine bağlıdır; peşinen söylenebilecek bir şey değildir.

Şikâyetçiyseniz veya şüpheliyseniz ilk adımlar

Sık sorulan sorular