Olası Kast ile Bilinçli Taksir Arasındaki Fark

İkisini birbirinden ayıran tek şey nedir?

Ceza hukukunda bir fiilin cezası, sadece ne olduğuna değil, kişinin kafasındaki duruma da bağlıdır. Buna "manevi unsur" denir. Kanun bunu üç kademede kurar: doğrudan kast, olası kast ve taksir.

Doğrudan kast en nettir. TCK m. 21/1'e göre kast, suçun kanuni tanımındaki unsurların bilerek ve istenerek gerçekleştirilmesidir. Kişi sonucu ister ve o sonuç için hareket eder.

Basit taksir en uzak uçtur. TCK m. 22/2: taksir, dikkat ve özen yükümlülüğüne aykırılık dolayısıyla, bir davranışın kanuni tanımdaki neticesi öngörülmeyerek gerçekleştirilmesidir. Burada kişi sonucu hiç aklına getirmemiştir.

Olası kast ile bilinçli taksir tam ortada durur. İkisinde de öngörü vardır. Kişi "bu iş kötü bitebilir" diye düşünmüştür. Sınır, o düşüncenin ardından gelen iç tutumda çizilir:

Olası kastta kişi sonucu kabullenir. Zihninde şu vardır: "Olursa olsun, umurumda değil." Bilinçli taksirde ise kişi sonucu reddeder, olmayacağına inanır: "Bir şey olmaz, ben sıyırırım." İkinci durumda bu güven, çoğu zaman kendi becerisine, deneyimine ya da koşulların elverişliliğine dayanır.

Bu nedenle ayrım "ne kadar tehlikeli davrandı" sorusuyla değil, "sonucu göze aldı mı yoksa olmayacağını mı sandı" sorusuyla çözülür. Çok tehlikeli bir davranış bilinçli taksir, görece daha az tehlikeli görünen bir davranış olası kast sayılabilir.

Kanun tam olarak ne diyor?

TCK m. 21/2: Kişinin, suçun kanuni tanımındaki unsurların gerçekleşebileceğini öngörmesine rağmen, fiili işlemesi halinde olası kast vardır.

TCK m. 22/3: Kişinin öngördüğü neticeyi istememesine karşın, neticenin meydana gelmesi halinde bilinçli taksir vardır.

İki metni yan yana koyduğunuzda fark tek kelimede toplanır: "istememesine karşın". Bu ibare 22/3'te vardır, 21/2'de yoktur. Bilinçli taksirde sonuç istenmemiştir; olası kastta ise kişi sonucu istememiş bile olsa, gerçekleşmesini göze almıştır.

Bir noktanın altını çizmek gerekir. TCK m. 22/1 uyarınca taksirle işlenen fiiller ancak kanunun açıkça belirttiği hâllerde cezalandırılır. Yani her suçun taksirli hâli yoktur. Bir suç için kanunda taksirli bir düzenleme yoksa, orada bilinçli taksir tartışması da yapılamaz.

Ayrım cezayı ne kadar değiştiriyor?

Fark teorik değildir, doğrudan rakama döner. En görünür olduğu yer ölümle sonuçlanan olaylardır.

Bilinçli taksirle ölüme neden olmak taksirle öldürmedir. TCK m. 85/1: taksirle bir insanın ölümüne neden olan kişi iki yıldan altı yıla kadar hapis cezası ile cezalandırılır. Fiil birden fazla ölüme ya da bir ölümle birlikte yaralanmaya sebep olmuşsa ceza iki yıldan onbeş yıla kadardır (m. 85/2). Bunun üzerine TCK m. 22/3'ün artırımı gelir: ceza üçte birden yarısına kadar artırılır. Ayrıca TCK m. 22/4 gereği ceza failin kusuruna göre belirlenir.

Olası kastla ölüme neden olmak ise kasten öldürmedir. TCK m. 81 bir insanı kasten öldüren kişi için müebbet hapis cezası öngörür. TCK m. 21/2 olası kast için indirim yapar: müebbet hapis cezasını gerektiren suçlarda yirmi yıldan yirmibeş yıla kadar hapis cezasına hükmolunur. Ağırlaştırılmış müebbet hapsi gerektiren bir suç olası kastla işlenmişse ceza müebbet hapse iner. Bunların dışındaki suçlarda ise temel ceza üçte birden yarısına kadar indirilir.

Yani aynı ölüm olayında iki farklı sonuç vardır: bir tarafta üst sınırı altı yıl olan ve kusura göre belirlenen bir ceza, diğer tarafta yirmi yıldan başlayan bir hapis cezası. Bunun yanında infaz rejimi, tutukluluk ihtimali, cezanın ertelenmesi ve hükmün açıklanmasının geri bırakılması ihtimalleri de tamamen değişir.

Mahkeme hangi ölçütlere bakıyor?

Kimsenin kafasının içi okunamaz. Bu yüzden uygulamada iç tutum, dış davranışlardan çıkarılır. Dosyada tartışılan başlıklar genellikle şunlardır:

Trafikte sınır nerede çiziliyor?

Trafik dosyalarının büyük çoğunluğu taksir alanında kalır. Kural ihlali ne kadar ağır olursa olsun, sürücünün kendisinin de risk altında olması ve kaçınma davranışı göstermesi çoğu zaman taksir yönünde değerlendirilir.

Bilinçli taksir tartışması tipik olarak şu hâllerde çıkar: yüksek hız, kırmızı ışık ihlali, alkollü araç kullanma, takip mesafesine uymama, ehliyetsiz araç kullanma, kavşakta geçiş üstünlüğünü ihlal etme. Burada sürücü riski görmüş, ama "kaza olmaz" diyerek devam etmiştir.

Olası kast ise trafik kazalarında istisnadır ve genellikle davranışın artık bir "trafik ihlali" olmaktan çıktığı yerlerde gündeme gelir: yaya kalabalığının üzerine doğru hızlanmak, dur ihtarına uymayıp insanların bulunduğu alana dalmak, aracı husumetli kişiye doğru bilerek sürmek, şehir içinde yarış ya da drift yaparak yayaların arasına girmek, art arda gelen ağır ihlallerin uzun süre ısrarla sürdürülmesi. Bu tabloda sürücü artık aracı bir ulaşım aracı gibi değil, sonucu göze alarak kullanmaktadır.

Konunun trafik boyutunu trafik kazasında taksirle öldürme yazısında ayrıntılı ele alıyoruz.

Alkollü araç kullanmak otomatik olarak olası kast mıdır?

Hayır. Yüksek promil tek başına olası kastın kanıtı değildir. Alkollü sürücü dosyalarında baskın değerlendirme bilinçli taksir yönündedir; çünkü sürücü genellikle sonucu istememiş, kendi ehliyetine ve alışkanlığına güvenmiştir.

Ancak tablo değişebilir. Alkol düzeyinin çok yüksek olması, buna ters yönde ilerleme, kırmızı ışıkta yüksek hızla geçme, dur ihtarına uymama gibi ihlallerin eklenmesi ve bunların uzun süre sürdürülmesi hâlinde olası kast tartışılır hâle gelir. Belirleyici olan tek bir veri değil, ihlallerin birlikte oluşturduğu bütündür.

Aynı mantık silahla yaralamada, kavgada ve iş kazalarında da işler. Soru hep aynıdır: kişi sonucu göze aldı mı, yoksa olmayacağına mı güvendi?

Savunmada hangi noktalar tartışılabilir?

İddianamede olası kast yazması nihai bir tespit değildir. Manevi unsur, kovuşturma boyunca tartışılabilen ve mahkemenin kendi değerlendirmesiyle değiştirebileceği bir konudur. Savunmanın yöneldiği başlıklar genellikle şunlardır:

Kaçınma davranışının dosyadaki karşılığı ortaya konur: fren izi ölçümü, kamera kayıtlarındaki son saniyeler, araç içi kayıt verisi, tanık anlatımları. Olay öncesi husumet iddiasının somut dayanağı olup olmadığı sorgulanır. Hız, mesafe ve görüş koşulları üzerine kurulan bilirkişi raporunun varsayımları incelenir; gerekirse ek rapor ya da yeni bilirkişi talep edilir. Kolluk ifadesindeki ifadelerin bağlamından koparılıp koparılmadığı gösterilir.

Bunun yanında TCK m. 22/5, birden fazla kişinin taksirle işlediği suçlarda herkesin kendi kusurundan sorumlu olacağını ve her failin cezasının ayrı ayrı belirleneceğini söyler. Kusurun paylaşıldığı dosyalarda bu hüküm doğrudan cezaya etki eder.

Bu ayrımın iki ucunu taksirle öldürme ve kasten öldürme sayfalarında ayrıca anlatıyoruz. Dosyanızın hangi tarafta durduğu, çoğu zaman en başta yapılan teknik değerlendirmeye bağlıdır.

Sık sorulan sorular