Teşebbüs ve Gönüllü Vazgeçme

Teşebbüs tam olarak ne demek?

Ceza hukuku bir suçu tek bir an olarak görmez, bir yol olarak görür. Bu yolun kabaca dört durağı vardır: düşünce, hazırlık, icra ve tamamlanma.

Düşünce cezalandırılmaz. Birini öldürmeyi aklından geçirmek, bunu birine söylemek tek başına suç değildir. Hazırlık hareketleri de kural olarak cezasızdır. Bıçak satın almak, adres öğrenmek, aracı hazırlamak çoğu zaman henüz icra sayılmaz.

Teşebbüs, üçüncü durakta başlar. TCK m. 35/1 şöyle der: Kişi, işlemeyi kastettiği bir suçu elverişli hareketlerle doğrudan doğruya icraya başlayıp da elinde olmayan nedenlerle tamamlayamaz ise teşebbüsten dolayı sorumlu tutulur.

Bu tek cümlede dört ayrı koşul saklıdır ve savunmanın tamamı çoğu zaman bu dördü üzerinde kurulur:

İcra hareketlerine ne zaman başlanmış sayılır?

Uygulamadaki en tartışmalı soru budur. Hazırlıkla icra arasındaki çizgi kanunda metrelerle tarif edilmemiştir; her olayda ayrı çizilir.

Genel ölçüt şudur: hareket, suçun kanuni tanımındaki fiile o kadar yaklaşmıştır ki, araya başka bir engel girmese netice doğrudan doğacaktır. Silahı satın almak hazırlıktır; silahı doğrultup nişan almak icradır. Bir eve girmek için kalabalık beklemek hazırlıktır; kapıyı zorlamaya başlamak icradır.

Bu ayrım teorik bir tartışma gibi görünse de sonucu çok serttir. Hazırlık aşamasında kalındığı kabul edilirse çoğu suçta ceza verilemez. İcraya başlandığı kabul edilirse teşebbüsten sorumluluk doğar. Bu nedenle dosyada hareketin hangi noktada durduğu, kamera kayıtları, tanık anlatımları ve olay yeri tespitleriyle satır satır tartışılır.

Teşebbüste ceza ne kadar iner?

TCK m. 35/2 indirimi ikiye ayırır. Ağır cezalarda kanun doğrudan yeni bir aralık verir:

Ağırlaştırılmış müebbet hapis cezası yerine ondört yıldan yirmibir yıla kadar, müebbet hapis cezası yerine on yıldan onsekiz yıla kadar hapis cezası verilir.

Diğer bütün suçlarda ise verilecek cezanın dörtte birinden dörtte üçüne kadarı indirilir. Yani indirim oranı sabit değildir; mahkemenin takdirindedir.

Kanun bu takdirin ölçüsünü de söyler: meydana gelen zarar veya tehlikenin ağırlığı. Mağdur hiç zarar görmemişse indirim üst sınıra yaklaşır. Ağır ve kalıcı bir zarar doğmuşsa alt sınıra yaklaşır.

Somut bir örnek: TCK m. 81 uyarınca bir insanı kasten öldüren kişi müebbet hapis cezası ile cezalandırılır. Fiil teşebbüs aşamasında kalmışsa ceza on yıldan onsekiz yıla kadar hapse döner. Aradaki fark, mağdurun aldığı yaranın ağırlığına göre sekiz yıla kadar çıkabilir. Konunun ayrıntısını kasten öldürme avukatı sayfasında ele alıyoruz.

Gönüllü vazgeçme neden cezayı ortadan kaldırır?

TCK m. 36 kısa ama etkisi çok büyük bir hükümdür: Fail, suçun icra hareketlerinden gönüllü vazgeçer veya kendi çabalarıyla suçun tamamlanmasını veya neticenin gerçekleşmesini önlerse, teşebbüsten dolayı cezalandırılmaz; fakat tamam olan kısım esasen bir suç oluşturduğu takdirde, sadece o suça ait ceza ile cezalandırılır.

Buradaki mantık şudur: kanun, suç yolundan dönmek isteyen kişiye açık bir kapı bırakır. Kişi bu kapıdan geçerse, teşebbüs cezası tamamen ortadan kalkar. İndirilmez, kaldırılır.

Madde iki ayrı durumu düzenler ve hangisinin uygulanacağı, icra hareketlerinin bitip bitmediğine bağlıdır:

İcra hareketleri henüz sürüyorsa durmak yeterlidir. Kişi hareketine devam etmez ve netice gerçekleşmez. Ekstra bir şey yapması gerekmez.

İcra hareketleri bitmiş ama netice henüz doğmamışsa pasif kalmak yetmez. Bu aşamada kişinin kendi çabasıyla neticeyi önlemesi aranır. Yaraladığı kişiyi hastaneye götürmek, ambulans çağırmak, verdiği zehirli maddeyi çıkartmak gibi aktif bir davranış gerekir. Netice başka bir sebeple, örneğin tesadüfen oradan geçen birinin müdahalesiyle önlenmişse, bu hüküm uygulanmaz.

Vazgeçtim ama zaten zarar vermiştim, ne olur?

TCK m. 36'nın ikinci yarısı tam da bunu düzenler: tamam olan kısım esasen bir suç oluşturuyorsa, kişi sadece o suçtan cezalandırılır.

En sık karşılaşılan tablo şudur. Bir kişi öldürme kastıyla saldırır, mağduru yaralar, sonra durur ve kendisi hastaneye götürür. Mağdur hayatta kalır. Burada öldürmeye teşebbüsten ceza verilmez. Ancak gerçekleşmiş olan yaralama ortadan kalkmaz. Kişi TCK m. 86 uyarınca kasten yaralamadan sorumlu tutulur.

Kasten yaralamanın temel cezası m. 86/1'e göre bir yıl altı aydan üç yıla kadar hapistir. Etki basit bir tıbbi müdahaleyle giderilebilecek ölçüde hafifse, mağdurun şikâyeti üzerine altı aydan bir yıl altı aya kadar hapis veya adli para cezasına hükmolunur (m. 86/2). Fiil silahla, üstsoya, altsoya, eşe ya da kardeşe karşı gibi m. 86/3'te sayılan hâllerde işlenmişse şikâyet aranmaz ve ceza yarı oranında artırılır.

Yani gönüllü vazgeçme sorumluluğu tamamen silmez, dosyanın adını değiştirir. On yıldan başlayan bir yargılama, yaralama dosyasına döner. Ayrıntılar için kasten yaralama avukatı sayfasına ve kasten yaralama cezası yazısına bakabilirsiniz.

Gönüllü vazgeçme ile etkin pişmanlık aynı şey mi?

Hayır, sık karıştırılır ama farklıdır. Aradaki ayrım zamanlamadadır.

Gönüllü vazgeçme suç tamamlanmadan önce devreye girer. Netice henüz gerçekleşmemiştir ve kişi onun gerçekleşmesini engeller. Sonucu teşebbüsten cezasızlıktır.

Etkin pişmanlık ise suç tamamlandıktan sonra gündeme gelir. Zarar doğmuştur; kişi sonradan pişman olur, zararı giderir, iade eder ya da bilgi verir. Etkin pişmanlık genel bir kural değildir, sadece kanunda açıkça öngörüldüğü suçlarda uygulanır ve kural olarak cezayı kaldırmaz, indirir. Bu konuyu etkin pişmanlık ve iade yazısında ayrıca anlattık.

Kısaca: hırsız çantayı almadan vazgeçerse gönüllü vazgeçme, aldıktan sonra geri verirse etkin pişmanlık tartışılır.

Dosyada bu tartışma nasıl yürütülür?

İddianamede "teşebbüs" yazması nihai bir tespit değildir. Nitelendirme kovuşturma boyunca tartışılabilir ve mahkeme kendi değerlendirmesiyle değiştirebilir. Savunmanın yöneldiği başlıklar genellikle şunlardır.

Kastın belirlenmesi. En kritik nokta budur. Aynı olay, öldürme kastı kabul edilirse öldürmeye teşebbüs, yaralama kastı kabul edilirse tamamlanmış yaralama olarak nitelenir. Darbe sayısı, vurulan bölge, kullanılan aletin niteliği, aradaki mesafe, olayın devam edip etmediği, taraflar arasında husumet bulunup bulunmadığı ve failin hareketi neden bıraktığı bu tartışmanın verileridir.

Durmanın sebebi. Kişi kendi iradesiyle mi durdu, yoksa engellendi mi? Kamera kayıtları, tanık anlatımları, olay yerine gelenlerin ifadeleri ve zaman çizelgesi bu soruyu cevaplar. Failin mağduru hastaneye kendisinin götürmesi, ambulansı kendisinin çağırması, ilk yardım yapması dosyada somut karşılığı olan davranışlardır ve kayıt altına alınmaları önemlidir.

Elverişlilik ve tehlikenin ağırlığı. Teşebbüste indirim oranı doğrudan meydana gelen zarar veya tehlikenin ağırlığına bağlı olduğundan, adli rapor ve doktor değerlendirmesi cezayı doğrudan etkiler.

Bir noktanın altını çizmek gerekir. Olaya birden fazla kişi katılmışsa, bir kişinin vazgeçmesi diğerlerini kendiliğinden kurtarmaz; iştirak hâlinde durum kanunda ayrıca düzenlenmiştir ve her fail bakımından ayrı değerlendirme yapılır.

Bu tartışmaların çoğu ilk ifadede kurulan cümlelerle şekillenir. Anlatım yapmadan önce ifade ve sorgu sayfasındaki noktalara göz atmanızı öneriyoruz.

Sık sorulan sorular