Yakınım Gözaltına Alındı: Ailenin Yapması Gerekenler

Telefon geldi, ilk yarım saatte ne yapmalıyım?

Panik en çok bilgi kaybettirir. Aramayı kapatmadan önce eline bir kâğıt alın ve şunları yazın: arayan kişinin adı ve unvanı, birimin tam adı (karakol mu, ilçe emniyet müdürlüğü mü, hangi şube mi), aramanın geldiği numara, saat, ve yakınınızın nerede yakalandığı. Bu beş kalem bilgi, sonraki her adımın temelidir.

Yakalama saatinin neden önemli olduğunu bilin. CMK m. 91/1 gözaltı süresini yakalama anından itibaren hesaplar. Yani karakola varış saati, kayda geçiş saati veya ifade alma saati değil, kişinin fiilen özgürlüğünden alıkonulduğu an esastır. Aile tarafından not edilen bir saat, ilerleyen günlerde tutanaktaki saatle karşılaştırılabilecek somut bir dayanak olur.

İkinci olarak, telefonda soruşturmanın konusunu tartışmayın. Ne size ne de yakınınıza yarar. Kolluk görevlisiyle konuşurken tek amacınız yer, saat ve birim bilgisini almak olsun.

Hangi karakolda olduğunu nasıl öğrenirim?

Çoğu ailenin ilk sorusu budur, çünkü haber bazen komşudan ya da iş yerinden gelir. Sırayla ilerleyin.

Kanun aileye haber verilmesini zorunlu tutuyor mu?

Evet, ve bu bir nezaket değil yükümlülüktür. CMK m. 95/1 şunu söyler: şüpheli veya sanık yakalandığında, gözaltına alındığında veya gözaltı süresi uzatıldığında, Cumhuriyet savcısının emriyle bir yakınına veya belirlediği bir kişiye gecikmeksizin haber verilir.

Bu cümlenin üç ayrıntısı önemlidir. Birincisi, bildirim üç ayrı anda yapılır: yakalama, gözaltına alma ve sürenin uzatılması. İkincisi, haber verilecek kişi illa aile olmak zorunda değildir; kişi güvendiği başka birini de belirleyebilir. Bu yüzden bazen aileye değil bir arkadaşa ya da iş arkadaşına haber gider. Üçüncüsü, CMK m. 95/2 uyarınca yakalanan veya gözaltına alınan kişi yabancıysa, yazılı olarak karşı çıkmadığı sürece durumu vatandaşı olduğu devletin konsolosluğuna bildirilir.

Size hiç haber gelmediyse, bunu bir sonuç olarak değil bir soru olarak kaydedin: bildirimin yapılıp yapılmadığı ve kime yapıldığı dosyada aranacak bir husustur.

Gözaltındaki yakınımla görüşebilir miyim, eşya götürebilir miyim?

Açık konuşalım: gözaltı bir ziyaret dönemi değildir. Aile bireylerinin gözaltındaki kişiyle yüz yüze görüşmesi ya da telefonla konuşması, kanunun tanıdığı bir hak olarak düzenlenmemiştir. Kapıda beklemek, ısrar etmek ya da tartışmak kimseye fayda getirmez.

Kanunun güvenceye aldığı görüşme avukat içindir. CMK m. 154/1: şüpheli, vekâletname aranmaksızın müdafii ile her zaman ve konuşulanları başkalarının duyamayacağı bir ortamda görüşebilir; yazışmaları denetime tâbi tutulamaz. CMK m. 149/3 ise bu hakkın engellenemeyeceğini ve kısıtlanamayacağını yazar. Yani sizin kuramadığınız iletişimi avukat kurar; ailenin ona ilettiği mesaj da bu yoldan ulaşır.

Kıyafet, temizlik malzemesi ve yiyecek teslimi ise uygulamaya ve birimin imkânlarına göre değişir. Kesin bir kural beklemeyin; ilgili birime sorun, kabul edilirse teslim ettiğiniz eşyayı tek tek saydırıp tutanağa geçirtin ve bir nüshasını isteyin.

Sürekli ilaç kullanıyor, kronik hastalığı var. Ne yapmalıyım?

Bu, ailenin en somut katkı sağlayabileceği konudur ve vakit kaybetmeye gelmez. Gözaltı işlemlerinde kişinin doktora götürülüp sağlık raporu alınması öngörülmüştür; giriş ve çıkışta yapılan bu muayene hem kişinin sağlığı hem de ileride ortaya çıkabilecek iddialar bakımından önem taşır.

Yapmanız gerekenler kısa: ilacı orijinal kutusu, prospektüsü ve varsa reçetesiyle birlikte götürün; kullanım saatlerini ve dozu bir kâğıda yazıp ekleyin. Epilepsi, diyabet, kalp hastalığı, psikiyatrik tedavi, alerji gibi durumları sözlü olarak geçiştirmeyin, yazılı olarak bildirin. Teslim ettiğiniz ilaçların ve verdiğiniz bilginin tutanağa geçmesini isteyin. Doktor muayenesi yapılmadığını düşünüyorsanız, bunu avukata iletin.

Yakınım için ben avukat tutabilir miyim?

Pratikte olan şudur: aile bir avukatı arar, avukat kolluk birimine gider, yakınınızla görüşür ve o kişinin kabulüyle müdafi sıfatını kazanır. Yetişkin bir kişi bakımından müdafi seçme iradesi kendisine aittir; ailenin rolü, avukatı doğru yere ve doğru saatte ulaştırmaktır. Bu yüzden ilk telefonu avukata etmek, karakol kapısında beklemekten daha etkilidir.

Ücret sorunu varsa süreç durmaz. Kişi müdafi seçecek durumda olmadığını beyan eder ve müdafi yardımından yararlanmak istediğini söylerse, baro tarafından bir müdafi görevlendirilir. Ayrıca CMK m. 150/2 uyarınca müdafii bulunmayan şüpheli çocuk, kendisini savunamayacak derecede malul ya da sağır ve dilsizse, istemi aranmaksızın müdafi görevlendirilir; m. 150/3 aynı kuralı alt sınırı beş yıldan fazla hapis cezasını gerektiren suçlardan yapılan soruşturmalarda da uygular.

Avukatla konuşurken elinizdeki notları verin: birim, yakalama saati, varsa suçlama başlığı, sağlık durumu ve kime haber verildiği. Sürecin devamını gözaltı avukatı sayfasında, ifade aşamasının nasıl işlediğini ise ifade ve sorgu sayfasında ayrıntılı anlattık.

Gözaltı ne kadar sürer, ne zaman haber alırım?

CMK m. 91/1: gözaltı süresi, yakalama yerine en yakın hâkim veya mahkemeye gönderilmesi için zorunlu süre hariç, yakalama anından itibaren yirmi dört saati geçemez. Aynı fıkra, bu zorunlu yol süresinin de on iki saatten fazla olamayacağını söyler.

Uzatma kural değil istisnadır. CMK m. 91/3: toplu olarak işlenen suçlarda, delillerin toplanmasındaki güçlük veya şüpheli sayısının çokluğu nedeniyle Cumhuriyet savcısı, her defasında bir günü geçmemek üzere üç gün süreyle uzatma emri verebilir. Bu emir yazılıdır ve gözaltına alınana derhâl tebliğ edilir. Süre sonunda kişi bırakılmazsa, CMK m. 91/7 uyarınca sulh ceza hâkimi önüne çıkarılıp sorguya çekilir ve sorguda müdafi de hazır bulunur.

Ailenin takvimi buna göre kurması gerekir: gözaltı saatlerle, sonrasında başlayabilecek tutukluluk ise günlerle ölçülür.

Gözaltına itiraz edebilir miyim?

Evet ve bu yol doğrudan aileye de açıktır. CMK m. 91/5: yakalama işlemine, gözaltına alma ve gözaltı süresinin uzatılmasına ilişkin Cumhuriyet savcısının yazılı emrine karşı; yakalanan kişi, müdafii veya kanunî temsilcisi, eşi ya da birinci veya ikinci derecede kan hısımı, hemen serbest bırakılmayı sağlamak için sulh ceza hâkimine başvurabilir.

Hâkim incelemeyi evrak üzerinde yapar ve derhâl, nihayet yirmi dört saat dolmadan başvuruyu sonuçlandırır. İşlemi yerinde bulursa başvuruyu reddeder; aksi hâlde yakalananın derhâl soruşturma evrakı ile Cumhuriyet savcılığında hazır bulundurulmasına karar verir. Ayrıca CMK m. 91/6 uyarınca, süre dolduğu ya da hâkim kararıyla serbest bırakılan kişi hakkında, yakalamaya neden olan fiille ilgili yeni ve yeterli delil elde edilmedikçe ve savcının kararı olmadıkça aynı nedenle yeniden yakalama işlemi uygulanamaz.

Sık sorulan sorular