Kanun yolları
Temyiz ve Yargıtay İncelemesi
İstinaf mahkemesi kararını verdiyse akla gelen ilk soru şudur: "Yargıtay'a gidebilir miyim?" Cevap her dosyada aynı değil; kanun bazı kararları temyiz dışında bırakmıştır. Bu yazı, hangi kararların Yargıtay'a taşınabildiğini, temyizde neyin tartışıldığını ve bozma kararından sonra dosyanın nereye döndüğünü sade bir dille anlatır.
Kısa cevap
Temyiz, bölge adliye mahkemesi (istinaf) kararına karşı Yargıtay'a başvurma yoludur. CMK m. 286/1 uyarınca istinaf ceza dairelerinin bozma dışında kalan hükümleri temyiz edilebilir; ancak aynı maddenin ikinci fıkrası uzun bir istisna listesi getirir ve bu listedeki kararlar temyiz edilemez, istinafta kesinleşir. Temyiz yeni bir yargılama değildir: CMK m. 288'e göre temyiz ancak hükmün hukuka aykırı olması nedenine dayanır. CMK m. 289 ise dilekçede yazılmasa bile Yargıtay'ın kendiliğinden gözeteceği "hukuka kesin aykırılık" hâllerini sayar.
Temyiz nedir, istinaftan farkı ne?
Ceza yargılamasında üç kademe vardır. İlk derece mahkemesi (asliye ceza, ağır ceza) davayı görür ve hüküm kurar. Bu hükme karşı istinaf yoluna gidilir; dosya bölge adliye mahkemesine gider. Üçüncü kademe Yargıtay'dır ve oraya gidiş yolunun adı temyizdir.
Aradaki fark sadece sıralama değil, işin niteliğidir. İstinaf mahkemesi gerektiğinde duruşma açar, tanık dinler, delil toplar; olayı yeniden yargılayabilir. Yargıtay bunu yapmaz; hükmün hukuka uygun olup olmadığını denetler.
Bu ayrımı erken kavramak önemlidir. "Tanığım yalan söyledi, Yargıtay onu dinlesin" beklentisiyle yazılan dilekçeler sonuç vermez. Delillerin tartışılacağı son durak istinaftır; orada yapılmayan savunma temyizde çoğu zaman telafi edilemez.
Hangi kararlar temyiz edilebilir?
Kural CMK m. 286/1'de tek cümleyle yazılıdır: bölge adliye mahkemesi ceza dairelerinin bozma dışında kalan hükümleri temyiz edilebilir.
Cümlenin iki parçası var. Birincisi, temyizin konusu istinaf mahkemesinin kararıdır; ilk derece hükmünü doğrudan Yargıtay'a götüremezsiniz. İkincisi, istinaf mahkemesinin bozma kararı temyiz edilemez. Bozmayla dosya yeniden görülmek üzere ilk derece mahkemesine döner; ortada henüz kesinleşmeye elverişli bir hüküm yoktur.
Buna karşılık istinaf mahkemesi başvuruyu esastan reddetmişse ya da ilk derece hükmünü kaldırıp yeniden hüküm kurmuşsa, temyize konu olabilecek bir hüküm vardır. "Olabilecek" diyoruz, çünkü bir de istisna listesi var.
Hangi kararlar temyiz edilemez, yani istinafta kesinleşir?
CMK m. 286/2, temyiz edilemeyecek kararları bentler hâlinde sayar. Bu liste, sistemin en çok hayal kırıklığı yaratan yerlerinden biridir; çünkü çoğu dosya buraya takılır. Öne çıkan başlıklar şunlardır:
- İlk derece mahkemesinden verilen beş yıl veya daha az hapis cezaları ile miktarı ne olursa olsun adli para cezalarına karşı yapılan istinaf başvurusunun esastan reddine dair kararlar.
- İlk derece mahkemesinden verilen beş yıl veya daha az hapis cezasını artırmayan istinaf kararları.
- Hapis cezasından çevrilen seçenek yaptırımlara ilişkin istinaf kararları.
- Kanunda üst sınırı iki yıla kadar (iki yıl dâhil) hapis cezasını gerektiren suçlara ve bunlara bağlı adli para cezalarına ilişkin her türlü istinaf kararı. Burada maddede yazılı bir ayrık durum vardır: ilk defa istinaf mahkemesince verilen ve m. 272/3 kapsamı dışında kalan mahkûmiyet kararları bu bendin dışındadır.
- Adli para cezasını gerektiren suçlarda ilk derece hükümlerine ilişkin her türlü istinaf kararı.
- Sadece eşya veya kazanç müsaderesine ya da buna yer olmadığına ilişkin kararlarda istinaf başvurusunun esastan reddi.
- On yıl veya daha az hapis cezasını ya da adli para cezasını gerektiren suçlardan verilen beraat kararlarına yönelik istinaf başvurusunun esastan reddi.
- Davanın düşmesine, ceza verilmesine yer olmadığına veya güvenlik tedbirine ilişkin kararlarla ilgili istinaf kararları.
Bir hükümde bu sınırlar içinde kalan cezalardan birden fazlası varsa, o karar da temyize kapalıdır.
Bakılacak rakam sizin dosyanızdaki cezadır
Buradaki eşikler suçun kanundaki adıyla değil, o dosyada hükmolunan ceza ve kararın türüyle ölçülür. Aynı suçtan iki farklı dosyanın biri temyize açık, diğeri kapalı olabilir. Bu nedenle "bu suçta Yargıtay'a gidilir mi" sorusunun genel bir cevabı yoktur; kararın sonuç kısmına bakmak gerekir.
Listeye rağmen temyiz edilebilen suçlar var mı?
Evet. CMK m. 286/3, ikinci fıkradaki yasak kapsamında olsa bile bazı suçlarda istinaf kararlarının temyiz edilebileceğini söyler. Maddede sayılanlar arasında hakaretin nitelikli hâli (TCK m. 125/3), halk arasında korku ve panik yaratmak amacıyla tehdit (m. 213), suç işlemeye tahrik (m. 214), suçu ve suçluyu övme (m. 215), halkı kin ve düşmanlığa tahrik veya aşağılama (m. 216), kanunlara uymamaya tahrik (m. 217), halkı yanıltıcı bilgiyi alenen yayma (m. 217/A), Cumhurbaşkanına hakaret (m. 299) ve silahlı örgüt (m. 314) yer alır. Terörle Mücadele Kanunu ile Toplantı ve Gösteri Yürüyüşleri Kanunu'nun maddede belirtilen hükümleri de bu kapsamdadır.
Pratik sonucu şudur: ceza miktarı düşük olsa bile suç bu listedeyse temyiz yolu açıktır. Kararınızı okurken önce hangi maddeden hüküm kurulduğuna bakın.
Temyizde neyi tartışabilirsiniz?
CMK m. 288 iki kısa fıkradan ibarettir ama temyizin bütün mantığını taşır: temyiz ancak hükmün hukuka aykırı olması nedenine dayanır ve bir hukuk kuralının uygulanmaması veya yanlış uygulanması hukuka aykırılıktır.
Bu tanım geniştir. Yanlış maddeden ceza verilmesi, indirim sebebinin hiç tartışılmaması, teşebbüs veya iştirak hükümlerinin yanlış uygulanması, cezanın kanuna aykırı belirlenmesi, usul kurallarının çiğnenmesi — hepsi hukuka aykırılıktır. Buna karşılık "mahkeme bana inanmadı" tek başına temyiz sebebi değildir. Ama mahkeme bu değerlendirmeyi hiç gerekçelendirmemişse ya da hüküm hukuka aykırı bir delile dayanıyorsa, durum değişir.
Dilekçede yazmasanız bile gözetilen aykırılıklar
CMK m. 289, ceza yargılamasının en güçlü güvencelerinden biridir. Maddeye göre temyiz dilekçesinde veya beyanında gösterilmemiş olsa bile aşağıdaki hâllerde hukuka kesin aykırılık var sayılır:
Mahkemenin kanuna uygun kurulmamış olması
Heyetin oluşumu kanuna aykırıysa, verilen hüküm bu nedenle sakattır.
Yasaklı hâkimin hükme katılması
Hâkimlik görevini yapmaktan kanun gereğince yasaklanmış bir hâkim hükme katılmışsa aykırılık kesindir.
Ret istemine rağmen hâkimin hükme katılması
Geçerli şüphe nedeniyle reddi istenen hâkim, istem kabul edildiği hâlde hükme katılmışsa ya da istem kanuna aykırı biçimde reddedilip hâkim hükme katılmışsa.
Görev veya yetkinin kanuna aykırı üstlenilmesi
Mahkemenin kanuna aykırı olarak kendini davaya bakmaya görevli veya yetkili görmesi.
Zorunlu kişilerin yokluğunda duruşma yapılması
Cumhuriyet savcısının veya duruşmada kanunen mutlaka hazır bulunması gereken diğer kişilerin yokluğunda duruşma yapılmışsa.
Açıklık kuralının ihlali
Duruşmalı olarak verilen hükümde aleniyet kuralının çiğnenmiş olması.
Hükmün gerekçesiz olması
Hükmün m. 230 gereğince gerekçeyi içermemesi. Uygulamada en sık karşılaşılan bozma sebeplerinden biridir.
Savunma hakkının sınırlandırılması
Hüküm için önemli olan hususlarda mahkeme kararıyla savunma hakkının sınırlandırılmış olması.
Hukuka aykırı delile dayanılması
Hükmün, hukuka aykırı yöntemlerle elde edilen delile dayanması.
Bu liste, dilekçenizde bir sebebi atlamış olsanız bile Yargıtay'ın o aykırılığı görmesi gerektiği anlamına gelir. Yine de dilekçede aykırılıkları somut olarak, tutanak sayfası ve karar bölümü göstererek anlatmak, incelemenin isabetini artırır.
Temyiz nasıl yapılır, süreyi nasıl kaçırmazsınız?
Temyiz, hükmü veren mahkemeye verilecek bir dilekçeyle ya da zabıt kâtibine yapılacak beyanın tutanağa geçirilmesiyle yapılır. Başvuru dosyanın bulunduğu mahkemeye yapılır, doğrudan Yargıtay'a gönderilmez.
Süre konusunda tek bir uyarı yapalım: temyiz süresi kısadır ve kaçırıldığında karar kesinleşir. Kararın sonunda "yasa yolu" bölümü bulunur; başvuru süresi, sürenin ne zaman işlemeye başladığı ve başvurulacak merci orada yazılıdır. Bu bölümü kararı elinize aldığınız gün okuyun. Karşılaştırma olsun diye: CMK m. 273 istinaf isteminin, hükmün gerekçesiyle birlikte tebliğ edildiği tarihten itibaren iki hafta içinde yapılacağını söyler. Temyizde de saat kararla birlikte işlemeye başlar; gerekçeli kararı beklerken sürenin durduğunu varsaymak riskli bir tercihtir.
Süresi içinde yapılan kanun yolu başvurusu hükmün kesinleşmesini engeller; CMK m. 275 bunu istinaf için açıkça söyler. Kesinleşmemiş hüküm infaz edilmez. Süre kaçırılırsa hüküm kesinleşir ve infaz başlar. Kusursuz bir engel varsa bu, belgeleriyle birlikte derhâl ileri sürülmelidir; istisnai bir yoldur, kural değildir.
Yargıtay ne karar verir, bozmadan sonra ne olur?
Yargıtay incelemesi kural olarak dosya üzerinden yapılır. İnceleme sonunda üç ana ihtimal vardır.
Onama. Hükümde hukuka aykırılık görülmezse karar onanır ve kesinleşir. Bu aşamadan sonra olağan kanun yolu tükenmiştir.
Aykırılığın düzeltilmesi. Bazı aykırılıklar dosyanın yeniden görülmesini gerektirmez; kanun, belirli hâllerde aykırılığın düzeltilerek karar verilmesine imkân tanır. Örneğin bir hesap hatası ya da yanlış uygulanmış bir güvenlik tedbiri, dosya geri gönderilmeden giderilebilir.
Bozma. Hüküm hukuka aykırı bulunursa bozulur ve dosya, yeniden görülmek üzere hükmü veren mahkemeye gönderilir. Bozma, "beraat ettiniz" demek değildir; "bu hüküm bu hâliyle ayakta kalamaz" demektir. Bozmadan sonra mahkeme yeniden duruşma açar ve iki yoldan birini seçer: ya bozmaya uyar ve Yargıtay'ın gösterdiği çerçevede yeniden hüküm kurar, ya da eski kararında direnir. Direnme hâlinde dosya Yargıtay Ceza Genel Kurulu'nun önüne gider ve orada verilen karar yol gösterici olur.
İstinaf aşamasında da benzer bir mekanizma vardır. CMK m. 280/1-e, ilk derece kararında m. 289'daki aykırılık nedenlerinden biri bulunduğunda istinaf mahkemesinin hükmü bozup dosyayı ilk derece mahkemesine göndereceğini düzenler. Yani o dokuz maddelik liste yalnızca Yargıtay için değil, istinaf için de bir kontrol listesidir.
Bozmadan sonra yeniden yargılama zaman alır. Tutukluluk, adli kontrol ve infaz bakımından bu sürecin nasıl yönetileceği dosyanın kendi koşullarına göre değişir. Ayrıntı için temyiz ve Yargıtay sayfamıza bakabilirsiniz.
Sık sorulan sorular
İstinaftan sonra her karar Yargıtay'a gider mi?
Hayır. CMK m. 286/1 bölge adliye mahkemesi ceza dairelerinin bozma dışında kalan hükümlerinin temyiz edilebileceğini söyler, ancak aynı maddenin ikinci fıkrası uzun bir istisna listesi getirir. Örneğin ilk derece mahkemesinden verilen beş yıl veya daha az hapis cezalarına ya da miktarı ne olursa olsun adli para cezalarına karşı yapılan istinaf başvurusunun esastan reddine dair kararlar temyiz edilemez. Bu kararlar istinaf aşamasında kesinleşir. Üçüncü fıkrada sayılan suçlar ise bu yasağın dışındadır.
Yargıtay'da yeniden yargılanır mıyım, tanıklar dinlenir mi?
Kural olarak hayır. Yargıtay, delilleri yeniden değerlendiren bir mahkeme değil, hükmün hukuka uygunluğunu denetleyen bir mercidir. CMK m. 288'e göre temyiz ancak hükmün hukuka aykırı olması nedenine dayanır ve bir hukuk kuralının uygulanmaması veya yanlış uygulanması hukuka aykırılık sayılır. Delillerin yeniden tartışılabildiği, tanık dinlenebildiği ve duruşma açılabildiği son aşama istinaftır.
Temyiz dilekçemde sebep göstermezsem inceleme yapılmaz mı?
Bazı aykırılıklar dilekçede yazılmasa da gözetilir. CMK m. 289, temyiz dilekçesinde veya beyanında gösterilmiş olmasa da mahkemenin kanuna uygun kurulmaması, yasaklı hâkimin hükme katılması, görev ve yetkinin kanuna aykırı üstlenilmesi, zorunlu kişilerin yokluğunda duruşma yapılması, açıklık kuralının ihlali, hükmün gerekçe içermemesi, savunma hakkının sınırlandırılması ve hükmün hukuka aykırı yöntemlerle elde edilen delile dayanması hâllerinde hukuka kesin aykırılık bulunduğunu düzenler.
Yargıtay kararı bozarsa beraat mi ederim?
Hayır. Bozma, hükmün bu hâliyle ayakta kalamayacağı anlamına gelir; sonucun ne olacağını söylemez. Bozmadan sonra dosya yeniden görülmek üzere hükmü veren mahkemeye gönderilir. Mahkeme bozmaya uyup yeni bir hüküm kurabilir veya eski kararında direnebilir. Direnme hâlinde dosya Yargıtay Ceza Genel Kurulu'nun önüne gider. Yeni yargılamanın sonucu beraat olabileceği gibi yeniden mahkûmiyet de olabilir.
İstinaf mahkemesinin bozma kararını temyiz edebilir miyim?
Hayır. CMK m. 286/1 açıkça bozma dışında kalan hükümlerin temyiz edilebileceğini söyler. Bozma kararıyla dosya yeniden görülmek üzere ilk derece mahkemesine döner; ortada kesinleşmeye elverişli bir hüküm yoktur, yargılama devam etmektedir. Bu aşamada yapılacak iş, yeniden görülecek duruşmaya hazırlanmak ve bozma gerekçesinin gerektirdiği savunmayı hazırlamaktır.