Hürriyete karşı suçlar
Konut Dokunulmazlığını İhlal
Biri kapınızı zorlayıp içeri girdi, ya da siz "davetliydim" diyerek girdiğiniz bir evden çıkmadığınız için hakkınızda şikâyet var. İki durumda da aynı madde konuşuluyor: Türk Ceza Kanunu'nun 116. maddesi. Bu yazı rızanın kimden alınacağını, gece vaktinin neyi değiştirdiğini ve şikâyet süresinin nasıl işlediğini anlatıyor.
Kısa cevap
Bir kimsenin konutuna veya konutunun eklentilerine rızasına aykırı olarak girmek ya da rıza ile girdikten sonra oradan çıkmamak, TCK m. 116/1 uyarınca mağdurun şikâyeti üzerine altı aydan iki yıla kadar hapis cezasını gerektirir. Aynı fiil, açık bir rızaya gerek duyulmaksızın girilmesi mutat olan yerler dışında kalan işyerleri ve eklentileri bakımından işlenirse, yine şikâyet üzerine altı aydan bir yıla kadar hapis veya adlî para cezası söz konusudur. Fiilin cebir veya tehdit kullanılarak ya da gece vakti işlenmesi hâlinde ceza bir yıldan üç yıla kadar hapistir ve bu fıkrada adlî para cezası seçeneği yoktur. Konut veya işyeri birden fazla kişi tarafından ortak kullanılıyorsa, bu kişilerden birinin meşru bir amaca yönelik rızası suçun oluşmasını engeller.
Bu madde tam olarak neyi koruyor?
Korunan şey mülkiyet değil, kişinin kendi yaşam alanında rahat bırakılma hakkıdır. Bu ayrım pratikte çok şeyi değiştirir. Evin tapusu kimin üzerine kayıtlı olursa olsun, orada fiilen oturan kişinin rızası esastır. Bu yüzden ev sahibinin, kiracının rızası olmadan elindeki anahtarla içeri girmesi de bu maddenin konusu olabilir.
Madde iki ayrı hareketi cezalandırır. Birincisi rızaya aykırı girmek. İkincisi rıza ile girdikten sonra çıkmamak. İkincisi çok sık atlanır: başlangıçta davet edilmiş olmanız sizi korumaz. "Çık" dendiği andan itibaren kalmaya devam etmek, tek başına suçun maddi unsurunu oluşturur. Tartışma çoğu dosyada tam da burada düğümlenir: çıkması söylendi mi, ne zaman söylendi, buna tanık var mı?
Kapıdan girmek şart değildir. Bedenin bütünüyle içeri girmesi aranır; ancak bahçe, garaj, apartman girişinde kalan depo gibi eklentiler de madde kapsamındadır. Eklenti, konutun kullanımına bağlı olan ve onunla birlikte kullanılan alanlardır. Bahçe duvarını aşıp bahçeye giren kişi de bu maddeden sorumlu tutulabilir.
İşyerine izinsiz girmek de aynı suç mu?
Kanun işyerini ayrı bir fıkrada, daha hafif bir ceza ile düzenler. Ancak buradaki kritik şart şu: fıkra, "açık bir rızaya gerek duyulmaksızın girilmesi mutat olan yerler dışında kalan" işyerlerinden söz eder.
Yani mesai saatinde herkese açık bir mağazaya, bankaya veya lokantaya girmek bu suçu oluşturmaz; oraya girmek için ayrıca izin alınması beklenmez. Buna karşılık bir avukatlık bürosunun görüşme odası, bir atölyenin üretim bölümü, kapalı bir depo ya da mesai bitip kapatılmış bir dükkân farklıdır. Girilmesi mutat olmayan bu alanlara rıza dışı girildiğinde TCK m. 116/2 gündeme gelir ve ceza altı aydan bir yıla kadar hapis veya adlî para cezasıdır.
Rıza kimden alınır? Ev arkadaşım içeri aldıysa ne olur?
Bu, dosyaların en çok karıştığı noktadır. Kanun açık bir kural koyar: evlilik birliğinde aile bireylerinden ya da konutun veya işyerinin birden fazla kişi tarafından ortak kullanılması durumunda, bu kişilerden birinin rızası varsa yukarıdaki fıkralar uygulanmaz.
Ortak kullanılan bir evde herkesin ayrı ayrı onayı aranmaz. Eş, yetişkin çocuk, ev arkadaşı ya da birlikte yaşayan kişilerden birinin "buyur gel" demesi yeterlidir. Diğer sakinin sonradan rahatsız olması, girişi geriye dönük olarak suç hâline getirmez.
Ama rızanın meşru bir amaca yönelik olması gerekir
Kanun bu kuralı tek bir cümleyle sınırlar: rıza açıklamasının meşru bir amaca yönelik olması gerekir. Ev arkadaşının, diğer sakinin eşyalarını çalmak isteyen kişiyi içeri alması ya da birinin gizlice görüntü almak üzere davet edilmesi meşru amaç değildir. Böyle hâllerde ortak kullanan kişinin rızası, giren kişiyi kurtarmaz.
Rıza sessiz kalmakla da verilebilir; kapıyı açıp kenara çekilmek rızadır. Ama rıza her an geri alınabilir. Geri alındıktan sonra kalmaya devam etmek, yazının başında anlattığımız ikinci hareket biçimini oluşturur.
Gece vakti girilmesi neyi değiştirir?
Kanunun dördüncü fıkrası iki hâli birlikte ağırlaştırıcı sayar: fiilin cebir veya tehdit kullanılmak suretiyle işlenmesi ya da gece vakti işlenmesi. Bu hâllerde ceza bir yıldan üç yıla kadar hapistir. Fıkrada adlî para cezası seçeneği bulunmaz; bu, sonuç cezanın paraya çevrilmesi ihtimalini doğrudan etkiler.
"Gece vakti" günlük dildeki "akşam oldu"dan farklı, kanunda ayrıca tanımlanmış teknik bir kavramdır ve güneşin batış ile doğuş saatlerine bağlanır. Bu yüzden takvim saati tek başına yeterli değildir; olayın gerçekleştiği günün güneş batış ve doğuş saatine göre hesap yapılır. Kış aylarında erken saatlerde işlenen bir fiil gece vakti sayılabilirken, yaz aylarında aynı saat bu kapsama girmeyebilir.
Bu nedenle savunmada ilk bakılacak yerlerden biri tutanaklardaki saattir. Kolluk tutanağında yazan saat, mağdur beyanındaki saat ve varsa kamera kaydının zaman damgası birbirini tutuyor mu? Dördüncü fıkranın uygulanıp uygulanmayacağı çoğu zaman bu dakikalarda belirlenir.
Cebir veya tehdit yönünden de sınırı doğru çizmek gerekir. Kapının kilidini kırmak eşyaya yönelik bir davranıştır ve tek başına kişiye yönelik cebir sayılmayabilir; buna karşılık kapıyı açan kişiyi itmek, kolundan çekmek ya da "açmazsan..." demek tabloyu değiştirir. Girme sırasında ayrıca yaralama veya mala zarar verme gerçekleşmişse, bunlar bağımsız suç olarak da değerlendirilir.
Şikâyet süresi ne kadar, vazgeçersem dava düşer mi?
Birinci ve ikinci fıkradaki hâller açıkça mağdurun şikâyetine bağlıdır. Buradan iki sonuç çıkar.
Süre. TCK m. 73 uyarınca soruşturulması ve kovuşturulması şikâyete bağlı suçlarda yetkili kimse altı ay içinde şikâyette bulunmazsa soruşturma ve kovuşturma yapılamaz. Bu süre, zamanaşımı süresini geçmemek koşuluyla, şikâyet hakkı olan kişinin fiili ve failin kim olduğunu bildiği veya öğrendiği günden başlar. Yani sayaç olayın olduğu günden değil, kimin girdiğini öğrendiğiniz günden işler. Eve kimin girdiği kamera kaydından haftalar sonra anlaşıldıysa, başlangıç o gündür. Aynı evde birden fazla kişi oturuyorsa, birinin altı aylık süreyi kaçırması diğerlerinin hakkını düşürmez.
Vazgeçme. Kovuşturulması şikâyete bağlı suçlarda suçtan zarar görenin vazgeçmesi davayı düşürür. Ancak hükmün kesinleşmesinden sonraki vazgeçme cezanın infazına engel olmaz. Ayrıca birden fazla fail varsa, biri hakkındaki şikâyetten vazgeçme diğerlerini de kapsar; "sadece şunu affediyorum" denemez.
Dördüncü fıkrada şikâyet aranmamıştır
Kanun, cebir veya tehditle ya da gece vakti işlenen hâlleri düzenleyen dördüncü fıkrada şikâyetten söz etmez. Uygulamada bu hâllerin şikâyete bağlı olmadığı, savcılığın kendiliğinden soruşturma yürütebileceği kabul edilir. Pratik sonucu şudur: gece vakti eve girilmişse, şikâyetinizi geri almanız dosyayı tek başına kapatmayabilir.
Konut dokunulmazlığının ihlali, Ceza Muhakemesi Kanunu'nun uzlaştırma kapsamındaki suçları saydığı listede yer alır. Bu nedenle dosya kural olarak iddianame düzenlenmeden önce uzlaştırma bürosuna gönderilir. Uzlaştırma teklifini kabul etmenin sonuçlarını uzlaştırma nedir ve uzlaşmayı kabul etmeli miyim yazılarımızda ayrıntılı anlattık.
Polis kapıya geldi, içeri girmek istiyor — bu da ihlal mi?
Hayır; kamu görevlilerinin kanuna uygun biçimde yaptığı arama bu suçu oluşturmaz. Belirleyici olan, girişin usule uygun olup olmadığıdır.
CMK m. 119 nettir: konutta, işyerinde ve kamuya açık olmayan kapalı alanlarda arama, hâkim kararı veya gecikmesinde sakınca bulunan hâllerde Cumhuriyet savcısının yazılı emri ile yapılabilir. Kolluk amirinin yazılı emri konut araması için yeterli değildir. Karar veya emirde; aramanın nedenini oluşturan fiil, aranacak kişi ya da adres ve kararın geçerli olacağı zaman süresi açıkça gösterilir. Ayrıca savcı hazır olmaksızın konutta arama yapılabilmesi için o yer ihtiyar heyetinden veya komşulardan iki kişi bulundurulur.
- Kararı isteyin, okuyun. Adres ve süre doğru mu, karar sizin eviniz için mi verilmiş?
- Direnmeyin, itirazınızı tutanağa yazdırın. Fiziki direnç ayrı bir suç doğurur. İtiraz yazılı olarak kayda geçmelidir.
- İki komşu var mı, bakın. Savcı yoksa bu kişilerin hazır bulundurulması kanunun aradığı bir güvencedir.
- Tutanağın bir örneğini alın. Kimlerin katıldığı, saat ve el konulan eşya listesi sonradan hatırlanmaz.
Usulüne aykırı bir aramanın sonucu, hem elde edilen delilin akıbetini hem de görevlilerin sorumluluğunu ilgilendirir. Ayrıntı için arama ve el koyma sayfamıza, ev araması özelinde evimde arama yapıldı ve arama kararı olmadan arama yazılarımıza bakın.
Kolluk dışında da hukuka uygunluk sebepleri vardır. Yangın, su baskını, içeriden gelen yardım sesi gibi durumlarda giren kişi bakımından TCK m. 25/2'deki zorunluluk hâli tartışılır: bilerek neden olunmayan, başka suretle korunma olanağı bulunmayan ağır ve muhakkak bir tehlikeden kurtulmak veya başkasını kurtarmak zorunluluğuyla ve orantı koşuluyla işlenen fiillerden dolayı faile ceza verilmez.
Eve girip bir şey alındıysa hangi suç konuşulur?
Bu iki ayrı suçtur ve genellikle birlikte yürür. Konuta rıza dışı girmek 116. maddenin; içerideki eşyanın alınması hırsızlık hükümlerinin konusudur. Üstelik hırsızlığın bina içinde işlenmesi, kanunda ayrıca ağırlaştırıcı hâl olarak düzenlenmiştir; nitelikli hırsızlıkta ceza belirgin biçimde yükselir ve dosyanın seyri değişir.
Pratikte iki nokta önemlidir. Birincisi, hırsızlık şüphesiyle başlayan dosyalarda konut dokunulmazlığı çoğu zaman ikinci planda kalır; oysa şikâyet, süre ve uzlaştırma bakımından kendi kuralları vardır. İkincisi, giren kişi eşyayı alma kastıyla değil başka bir amaçla girdiyse (tartışma, eşyasını isteme, birini arama), iki suçun ayrımı savunmanın merkezine oturur. Konu hırsızlık boyutuna geçtiyse hırsızlık avukatı sayfamızı ve hırsızlık cezası ve nitelikli hâller yazımızı okuyun.
Bir uyarı: konuta girme sırasında ayrıca kişinin dışarı çıkmasının engellenmesi söz konusuysa tablo çok daha ağır bir suça, kişiyi hürriyetinden yoksun kılmaya kayabilir. Aynı şekilde silahla veya birden fazla kişiyle birlikte hareket edilmesi gibi hâller için kanunda bu bölüme ilişkin ortak bir artırım hükmü bulunur.
Hakkımda şikâyet var, ilk ne yapmalıyım?
İfadeye çağrıldıysanız panikle "girmedim" ya da "zaten davetliydim" demeden önce olayın kronolojisini oturup çıkarın. Bu dosyalarda savunmanın omurgası birkaç somut soruya verilecek cevaplardır.
- Girişte rızanız var mıydı, kim verdi? Kapıyı açan kişi kimdi, o evde fiilen oturuyor muydu? Mesaj, arama kaydı, "gel" denilen bir yazışma varsa saklayın.
- Çıkmanız istendi mi? İstendiyse hangi saatte, kimin yanında? Bu an, ikinci hareket biçimi bakımından belirleyicidir.
- Saat kaçtı? Gece vakti tartışması cezayı ve para cezasına çevrilme ihtimalini doğrudan etkiler. Kamera, taksi kaydı, HTS verisi ve mesaj saatleri işinize yarar.
- Cebir veya tehdit iddiası nereden çıkıyor? Kapıya, kilide ya da kişiye yönelik hangi davranış anlatılıyor? Doktor raporu var mı?
- Orası kimin konutu? Ayrılık sürecinde ortak konut, aile evi ya da kendi kiraladığınız bir yer olabilir. Kira sözleşmesi, fatura ve adres kaydı önemlidir.
Kendi başınıza "kapatmaya" çalışmayın
Şikâyetçiyi arayıp konuşmak, mesaj göndermek ya da araya tanıdık koymak çoğu zaman dosyaya zarar verir. Bu temaslar tehdit veya ısrarlı takip iddiasına dönüşebilir. Uzlaştırma zaten kanunun öngördüğü bir yoldur ve usulüne uygun biçimde, uzlaştırmacı eliyle yürütülür.
Müşteki tarafındaysanız yapılacak iş biraz farklıdır. Şikâyet dilekçesinde girişin saatini, kapının durumunu, tanıkları ve varsa kamera kaydının bulunduğu yeri açıkça yazın. Apartman ve site kameralarının kayıt süresi kısadır; kaydın istenmesini geciktirmeyin. Susma hakkı şüphelinin hakkıdır, sizin ise anlattıklarınızın tutanağa eksiksiz geçmesini istemeye hakkınız vardır.
Sık sorulan sorular
Şikâyetimden vazgeçersem dava düşer mi?
Birinci ve ikinci fıkradaki hâllerde evet. Konut dokunulmazlığının ihlali bu fıkralar bakımından şikâyete bağlıdır ve kovuşturulması şikâyete bağlı suçlarda suçtan zarar görenin vazgeçmesi davayı düşürür. Ancak hükmün kesinleşmesinden sonraki vazgeçme cezanın infazına engel olmaz. Birden fazla fail varsa biri hakkındaki vazgeçme diğerlerini de kapsar. Fiil cebir veya tehditle ya da gece vakti işlenmişse durum farklıdır; kanun bu fıkrada şikâyet aramamıştır ve dosya vazgeçmeye rağmen yürüyebilir.
Şikâyet için ne kadar sürem var?
TCK m. 73 uyarınca soruşturulması ve kovuşturulması şikâyete bağlı suçlarda yetkili kimse altı ay içinde şikâyette bulunmazsa soruşturma ve kovuşturma yapılamaz. Bu süre, zamanaşımı süresini geçmemek koşuluyla, şikâyet hakkı olan kişinin fiili ve failin kim olduğunu bildiği veya öğrendiği günden başlar. Yani olay tarihinden değil, kimin girdiğini öğrendiğiniz günden. Aynı konutta oturan birkaç kişiden birinin süreyi kaçırması, diğerlerinin şikâyet hakkını düşürmez.
Ev sahibim anahtarıyla eve girebilir mi?
Kural olarak hayır. Bu madde mülkiyeti değil, konutta fiilen oturan kişinin yaşam alanını korur. Kira sözleşmesi süresince konutu kullanan kiracıdır; onun rızası olmadan girmek, ev sahibi bakımından da konut dokunulmazlığının ihlali olarak değerlendirilebilir. Tapunun kimin üzerine kayıtlı olduğu bu değerlendirmeyi tek başına değiştirmez. Tahliye, kira alacağı veya hasar tespiti gibi talepler için hukuki yollara başvurulması gerekir.
Ev arkadaşım birini içeri aldı, ben istemiyordum. Suç oluşur mu?
Kural olarak oluşmaz. Kanun, konutun birden fazla kişi tarafından ortak kullanılması durumunda bu kişilerden birinin rızası varsa maddenin uygulanmayacağını söyler. Herkesin ayrı ayrı onayı aranmaz. Ancak kanun bir şart koyar: rıza açıklamasının meşru bir amaca yönelik olması gerekir. İçeri alınan kişi sizin eşyanızı almak, gizlice kayıt yapmak ya da benzeri hukuka aykırı bir amaçla girmişse, ortak kullananın rızası onu korumaz.
Gece vakti girilmesi cezayı nasıl etkiliyor?
Fiilin cebir veya tehdit kullanılmak suretiyle ya da gece vakti işlenmesi hâlinde ceza bir yıldan üç yıla kadar hapistir. Bu fıkrada adlî para cezası seçeneği yoktur; ceza yalnızca hapis olarak öngörülmüştür. Gece vakti kanunda ayrıca tanımlanmış teknik bir kavramdır ve güneşin batış ile doğuş saatlerine bağlanır, günlük dildeki "akşam" ile aynı şey değildir. Bu nedenle olay gününün güneş batış saati ile tutanaklardaki saatin karşılaştırılması dosyanın en kritik ayrıntılarından biridir.
İlgili sayfalar
Dosyanızı konuşalım
İster evine girilen ister hakkında şikâyet edilen taraf olun, ilk iş saatleri, rızayı ve tanıkları doğru biçimde tespit etmek. Değerlendirme için arayın ya da yazın.